Ex libris – wystawa zbiorowa

Artyści biorący udział w wystawie: Rajmund Aszkowski, Marcin Cziomer, Jerzy Dmitruk, Małgorzata Jenta-Dmitruk, Andrzej Dudek-Dürer, Tomasz Fronckiewicz, Ewa Młynarczyk, Sławomir Nitendel, Zdzisław Nitka, Edward Syty, Krzysztof Tomalski.


Kondycja współczesnego ekslibrisu
(fragment)
   
Ekslibris jest tym specyficznym rodzajem sztuki, w którą zaangażowanych bezpośrednio jest tylko dwóch ludzi, rzadko trzech. Są to: twórca, który ekslibris wykonuje i właściciel, dla którego ekslibris jest wykonywany. I tylko oni, tylko ci dwaj ludzie dają ekslibrisowi życie, tylko oni nadają mu praktyczny sens; pierwszy przez wykonanie znaku opisującego tego drugiego, drugi przez użycie wykonanego dla siebie znaku i wklejenie go na odwrotną stronę okładki książki.
XX wiek bardzo poważnie zakłócił te relacje, znacznie rozszerzył krąg osób uczestniczących w życiu ekslibrisu i wpływających na jego byt. Rozwinął jego kolekcjonowanie, wystawianie i w konsekwencji opracowywanie. Artyści przestali tworzyć znaki z myślą o książkach i właścicielach księgozbiorów, właściciele przestali je do nich wklejać. Pojawiły się wystawy ekslibrisów i ich opracowania w postaci katalogów, tekstów analitycznych, zestawień dorobku itp. itd. Ma to oczywiście swoje dobre strony, stoi jednak w sprzeczności z podstawową funkcją ekslibrisu, jaką jest jego obecność w książce. Tak jednak się stało i nie ma już od tego odwrotu.

Ekslibris, przez kilka stuleci wklejany do książek, służył informowaniu kto jest jej właścicielem, do czyjego lub jakiego księgozbioru należała, komu należało ją zwrócić w przypadku wypożyczenia lub znalezienia. W XX wieku ta zasadnicza funkcja tak dalece uległa zmianie, że ekslibris, mimo zachowania wszelkich przynależnych mu właściwości, przestał być atrybutem książki, a stał się przedmiotem kolekcjonerstwa i obiektem wystawienniczym. Właściciele księgozbiorów przestali odczuwać potrzebę ozdabiania swoich książek znakami własnościowymi nie tracąc przy tym zainteresowania samym znakiem. Zaczął on funkcjonować w obiegu bibliofilskim obok książki, zaczęły powstawać kolekcje ekslibrisów, zaczęto grupować znaki w tematy wynikające z rysunków przedstawianych na znakach, zaczęto te kolekcje wystawiać. Tendencje te nasiliły się znacznie po II wojnie światowej.
Zainteresowanie tematyką występującą na znakach dynamicznie rozbudowywało fabułę ekslibrisów przedstawianą za pomocą rysunku i towarzyszącego mu czasem tekstu, rozwiniętych nieraz, w nielicznych na szczęście przypadkach, do granic absurdu.
Kolejnym etapem odsuwania się ekslibrisu od książki stały się tematyczne wystawy i konkursy na znak książkowy o określonej tematyce. Tutaj twórcy już całkowicie swobodnie komponowali znaki, które odpowiadać musiały założeniom wystaw czy warunkom konkursów, a nie wartościom jakie przynależne są ekslibrisom.
   
To jeden nurt, którym kroczy dzisiejszy ekslibris. Nurt powodujący coraz luźniejszy związek ekslibrisu z właścicielem, któremu był dedykowany i księgozbiorem, do którego, przynajmniej teoretycznie, był przeznaczony.
Drugim nurtem, którym współczesny znak własnościowy książki podąża, jest grafika artystyczna. W tym nurcie ekslibris już całkowicie przestał być znakiem przeznaczonym do książki, a stał się małego formatu grafiką artystyczną zaspakajającą wyrafinowane gusty koneserów. Znaki takie zachwycają oko kompozycją, techniką, ideą artystyczną, ale nic już nie mówią o właścicielu czy księgozbiorze. Co więcej, jego nazwisko lub nazwa stały się elementem zbędnym i bardzo często są starannie ukrywane w kompozycji ekslibrisu czy za inicjałami lub symbolami, których znalezienie i odczytanie przysparza nierzadko sporo kłopotów.
Jest też trzeci nurt, którym idzie współczesny ekslibris – to nurt, w którym znak ten jest nadal ekslibrisem, ma odpowiedni format, wykonany jest w technice pozwalającej na otrzymanie większej liczby jednakowej jakości odbitek, dedykowany jest konkretnemu, dobrze czytelnemu właścicielowi, opisuje go rysunkiem i ew. dodatkowymi napisami – słowem: ma kształt i formę pozwalającą na wklejenie go do książki bez żadnych zabiegów adaptacyjnych. Przy zachowaniu tych wszystkich właściwości grafiki użytkowej ekslibrisy te są równocześnie bardzo często wartościową grafiką artystyczną i stanowią prawdziwą ozdobę książki, w której się znajdą.
Rozbrat ekslibrisu z książką jest bardzo dobrze widoczny. Daje się jednak zauważyć tendencję powracania tego znaku do swej pierwotnej funkcji i do swego pierwotnego środowiska – do książki.

Andrzej Znamirowski
[fragment pochodzi z katalogu wystawy "Ex libris – wokół książki", Oleśnica 2012]


Powrót