Zamki i pałace Dolnego Śląska w akwareli Andrzeja Woźniaka
Dolny Śląsk, jak żaden inny obszar Polski, nasycony jest wielką ilością rezydencji – zamków, dworów i pałaców. W swoim statystycznym opisie Śląska, wydanym we Wrocławiu w 1845 r., Johann Georg Knie wymienia niemal 1300 miejscowości, w których znajdowały się pałace (Schloss) lub mniejszej rangi siedziby ziemiańskie (herrschaftlich Wohnhaus, herrschatflich Hof), znajdujące się na obszarze Dolnego Śląska. Jeśli do tego dodamy niewielką ilość pominiętych przez Knie’go obiektów i te, które wybudowano w następnych kilkudziesięciu latach, śmiało można przyjąć, że u schyłku drugiej wojny światowej na naszym obszarze było około 1500 tego typu obiektów./dr Romuald M. Łuczyński/
Dolny Śląsk, jak żaden inny obszar Polski, nasycony jest wielką ilością rezydencji – zamków, dworów i pałaców. W swoim statystycznym opisie Śląska, wydanym we Wrocławiu w 1845 r., Johann Georg Knie wymienia niemal 1300 miejscowości, w których znajdowały się pałace (Schloss) lub mniejszej rangi siedziby ziemiańskie (herrschaftlich Wohnhaus, herrschatflich Hof), znajdujące się na obszarze Dolnego Śląska. Jeśli do tego dodamy niewielką ilość pominiętych przez Knie’go obiektów i te, które wybudowano w następnych kilkudziesięciu latach, śmiało można przyjąć, że u schyłku drugiej wojny światowej na naszym obszarze było około 1500 tego typu obiektów.
W XIII w. było na Śląsku kilkadziesiąt murowanych zamków, należących do panujących książąt, a w końcu średniowiecza wiele z nich należało także do bogatych rycerzy oraz panów, zależnych bezpośrednio od króla. W tym czasie zamki zaczęły tracić swoje funkcje obronne i te, które przetrwały zawieruchy wojenne, np. okres wojen husyckich, w ciągu następnych wieków w wyniku częstych przebudów, zaczęły przekształcać się w mieszkalną rezydencję, najpierw dwór, później pałac.
Wek XVI to czasy włoskich wpływów w dolnośląskiej architekturze, budowy szlacheckich dworów, często stawianych na miejscu zniszczonych wcześniej zamków. W okresie renesansu mieszkalna część zamku stawała się coraz większa, wprowadzono wtedy dziedzińce z krużgankami, otoczone jednotraktowymi budynkami. Charakterystycznym elementem stała się attyka, którą otrzymało wiele przebudowywanych budowli, jak choćby zamki w Bolkowie, Prochowicach, Kłaczynie, także Chojnik. Elewacje nowobudowanych dworów pokrywano sgraffitami, najczęściej o formach geometrycznych, imitujących boniowanie, później także w formie ornamentów roślinnych lub scen figuralnych.
Początek wieku XVII to na Śląsku późny renesans i zmiana włoskich wpływów na korzyść niderlandzkich. Wiele ówczesnych rezydencji otrzymało szczyty,obficie zdobione sgraffitami, z bogatym rysunkiem krawędzi. Używano charakterystycznych motywów niderlandzkich, takich jak ornamenty okuciowe i wstęgowe, odginane lub skręcane w ślimacznice. Wnętrza nowobudowanych dworów często nakryte były sklepieniami krzyżowymi lub beczkowymi z lunetami albo drewnianymi stropami kasetonowymi z bogatą polichromią.
Kiedy na Śląsku zapanował barok, w drugiej połowie XVII w., zamki śląskie zupełnie już straciły swój obronny charakter i albo uległy zniszczeniu (Chojnik, Gryf), pozostając trwałymi ruinami, albo zostały przebudowane na wielkopańskie rezydencje (Książ). W tym czasie stare dwory poddawano przebudowie, często gruntownej, zmieniając ich elewacje i wnętrza, dużą wagę przywiązując do rzeźby i sztukaterii. Zaczęto także wznosić coraz więcej nowych dworów i pałaców, murowanych, niejednokrotnie piętrowych, z dużą ilością pomieszczeń. Pałace otrzymały bogate i okazałe portale, nierzadko balkonowe, a także niezwykle finezyjne kute kraty w oknach.
W XVIII w. w niespotykanym stopniu rozwinęła się barokowa i klasycystyczna architektura pałacowa na Śląsku, która w znacznym stopniu poddana była wpływom architektury francuskiej, dominującej w ówczesnej Europie. Charakterystyczne było trójskrzydłowe, symetryczne założenie z reprezentacyjnym dziedzińcem od frontu. Wnętrze zawierało amfiladowy układ pomieszczeń, a z obszernego holu na piętro prowadziły paradne schody. W pobliżu pałaców zakładano geometryczne ogrody i parki, w których strzyżono drzewa, tworzono sztuczne jeziora, stawy i sadzawki urozmaicone wodospadami i wodotryskami, budowano fontanny, oranżerie, różnorodne pawilony i ustawiano posągi, urządzano ptaszarnie.
W XIX w. powstało wiele ciekawych budowli pałacowych, m. in. pałace w Miliczu, Kluczowej, Machnicach, południowe skrzydło pałacu królewskiego we Wrocławiu. Przebudowano pałace w Karpnikach, rozbudowano królewską rezydencję w Mysłakowicach. Druga połowa XIX stulecia to czas wznoszenia rezydencji eklektycznych (Kamieniec Zabkowicki, Kościelnik Górny, Kopice, Podzamek, Przemków, Samborowice, Szczodre), głównie neogotyckich lub neorenesansowych, a także mieszaniny kilku stylów. Dokonywano także przebudowy istniejących już obiektów, nadając im w całości lub jedynie w części formę nawiązującą do stylu historycznego (Kliczków, Ratno Dolne, Dobrocin, Brzeg Dolny). Pałac taki zdobny był w wieże i wieżyczki, krenelaż, sterczyny, spadziste dachy pokrywano tanim, praktycznym i wytrzymałym łupkiem.
Niewielka ich część została zniszczona w wyniku bezpośrednich działań wojennych w 1945 r. Wiele jednak zdewastowano dopiero po wojnie, w wyniku zaniedbań ze strony ich użytkowników. Niektóre stoją w ruinie, jak wyrzut sumienia, do dziś, coraz mniej przypominając czasy swojej świetności. Część z nich ma jeszcze szanse na uratowanie, ale z każdym dniem coraz mniejsze.
Znaczna część ziemiańskich rezydencji dolnośląskich nie dotrwała jednak do naszych czasów. Zostały bowiem rozebrane i najmniejszy nawet ślad po nich nie pozostał. Czasem jedynie pusty plac otoczony drzewami lub pozostałości stawu pozwalają zorientować się, gdzie stał pałac. Niekiedy wspaniałe, potężne platany pomagają określić miejsce jego usytuowania.
Ze śląskiego pejzażu zniknęły znakomite, wielkie założenia, takie jak pałace w Przemkowie, Sycowie, Szczodrem czy Żmigrodzie, ale także znacznie mniejsze: w Chełmcu, Cieszkowie, Kwietnikach, Wolanach. Nie ma też, poza niewielkim skrzydłem, XIX-wiecznej części pałacu królewskiego we Wrocławiu, przy obecnym pl. Wolności. Tę listę można byłoby długo jeszcze kontynuować.
Sytuacja zmieniła się na korzyść na początku lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia, kiedy to wiele obiektów w różnym stanie i różnej wartości historycznej i artystycznej, znalazło się w gestii Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Od niej to, zarówno osoby prywatne, jak i różnego rodzaju instytucje, nabyły pewną ilość rezydencji, z których wiele zostało odremontowanych. Niektóre stały się prywatnymi rezydencjami (Biskupice Podgórne, Lipa Wielka), inne przeznaczono na hotele czy ośrodki konferencyjne (Kliczków, Krasków, Krobielowice, Łomnica, Miłków, Staniszów).
Z przykrością należy stwierdzić, że proces niszczenia dolnośląskich pałaców nie został jednak zahamowany. Na przełomie XX i XXI wieku zniszczeniu w wyniku pożarów uległo kilka obiektów, m.in. pałace w Płoninie, Ratnie Dolnym, Goczałkowie Górnym. Spłonął także remontowany pałac w Wojanowie. Ten jednak miął na tyle szczęścia, że wkrótce został odkupiony i dziś jego remont dobiega końca.
W dalszym ciągu niszczeją ciekawe, niewielkie założenia parkowo-pałacowe, na które nie można znaleźć chętnych do remontu. Na naszych oczach giną więc pałace i dwory w Gorzanowie, Idzikowie czy Jaszkowej Górnej na ziemi kłodzkiej, w Gałowie pod Wrocławiem, Maciejowcu koło Wlenia, Wiśniowej pod Świdnicą, w Warcie Bolesławieckiej czy w Lipie koło Bolkowa. To tylko kilka obiektów wybranych przypadkowo. Co jednak ciekawe, niektóre z nich mają właściciela, nawet od wielu lat, kompletnie jednak nie dbającego o swój zabytek. Prawdopodobnie po zamku w Lipie za kilka lat pozostanie juz tylko niewielka sterta gruzu.
Nie jest to optymistyczny obraz współczesnych rezydencji dolnośląskich. Dlatego należy wszelkimi możliwymi sposobami popularyzować wiedzę o nich, aby uchronić od zapomnienia to, co świadczy o przeszłości tej ziemi, jest dziedzictwem, które powinniśmy chronić nie tylko dlatego, że tak nakazuje prawo (mało, niestety w tym przypadku skuteczne), ale dlatego, że mamy wewnętrzna potrzebę. Widocznie brakuje nam wrażliwości na znikające piękno i odchodzącą w niepamięć historię.
Z tym większym zadowoleniem należy przyjmować wydawnictwa popularyzujące nasze zabytki. Jeleniogórski artysta plastyk Andrzej Woźniak od kilku lat w swoich akwarelach prezentuje piękno dolnośląskich zamków, pałaców i dworów. Założył sobie ambitny plan udokumentowania jak największej ilości rezydencji, a może nawet wszystkich, szczególnie tych, które chylą się ku upadkowi. W ten sposób w swoich pracach plastycznych pozostawi potomnym to, czego nie można już uratować i bezpowrotnie ginie na naszych oczach. /dr Romuald M. Łuczyński/
Powrót
Dolny Śląsk, jak żaden inny obszar Polski, nasycony jest wielką ilością rezydencji – zamków, dworów i pałaców. W swoim statystycznym opisie Śląska, wydanym we Wrocławiu w 1845 r., Johann Georg Knie wymienia niemal 1300 miejscowości, w których znajdowały się pałace (Schloss) lub mniejszej rangi siedziby ziemiańskie (herrschaftlich Wohnhaus, herrschatflich Hof), znajdujące się na obszarze Dolnego Śląska. Jeśli do tego dodamy niewielką ilość pominiętych przez Knie’go obiektów i te, które wybudowano w następnych kilkudziesięciu latach, śmiało można przyjąć, że u schyłku drugiej wojny światowej na naszym obszarze było około 1500 tego typu obiektów.
W XIII w. było na Śląsku kilkadziesiąt murowanych zamków, należących do panujących książąt, a w końcu średniowiecza wiele z nich należało także do bogatych rycerzy oraz panów, zależnych bezpośrednio od króla. W tym czasie zamki zaczęły tracić swoje funkcje obronne i te, które przetrwały zawieruchy wojenne, np. okres wojen husyckich, w ciągu następnych wieków w wyniku częstych przebudów, zaczęły przekształcać się w mieszkalną rezydencję, najpierw dwór, później pałac.
Wek XVI to czasy włoskich wpływów w dolnośląskiej architekturze, budowy szlacheckich dworów, często stawianych na miejscu zniszczonych wcześniej zamków. W okresie renesansu mieszkalna część zamku stawała się coraz większa, wprowadzono wtedy dziedzińce z krużgankami, otoczone jednotraktowymi budynkami. Charakterystycznym elementem stała się attyka, którą otrzymało wiele przebudowywanych budowli, jak choćby zamki w Bolkowie, Prochowicach, Kłaczynie, także Chojnik. Elewacje nowobudowanych dworów pokrywano sgraffitami, najczęściej o formach geometrycznych, imitujących boniowanie, później także w formie ornamentów roślinnych lub scen figuralnych.
Początek wieku XVII to na Śląsku późny renesans i zmiana włoskich wpływów na korzyść niderlandzkich. Wiele ówczesnych rezydencji otrzymało szczyty,obficie zdobione sgraffitami, z bogatym rysunkiem krawędzi. Używano charakterystycznych motywów niderlandzkich, takich jak ornamenty okuciowe i wstęgowe, odginane lub skręcane w ślimacznice. Wnętrza nowobudowanych dworów często nakryte były sklepieniami krzyżowymi lub beczkowymi z lunetami albo drewnianymi stropami kasetonowymi z bogatą polichromią.
Kiedy na Śląsku zapanował barok, w drugiej połowie XVII w., zamki śląskie zupełnie już straciły swój obronny charakter i albo uległy zniszczeniu (Chojnik, Gryf), pozostając trwałymi ruinami, albo zostały przebudowane na wielkopańskie rezydencje (Książ). W tym czasie stare dwory poddawano przebudowie, często gruntownej, zmieniając ich elewacje i wnętrza, dużą wagę przywiązując do rzeźby i sztukaterii. Zaczęto także wznosić coraz więcej nowych dworów i pałaców, murowanych, niejednokrotnie piętrowych, z dużą ilością pomieszczeń. Pałace otrzymały bogate i okazałe portale, nierzadko balkonowe, a także niezwykle finezyjne kute kraty w oknach.
W XVIII w. w niespotykanym stopniu rozwinęła się barokowa i klasycystyczna architektura pałacowa na Śląsku, która w znacznym stopniu poddana była wpływom architektury francuskiej, dominującej w ówczesnej Europie. Charakterystyczne było trójskrzydłowe, symetryczne założenie z reprezentacyjnym dziedzińcem od frontu. Wnętrze zawierało amfiladowy układ pomieszczeń, a z obszernego holu na piętro prowadziły paradne schody. W pobliżu pałaców zakładano geometryczne ogrody i parki, w których strzyżono drzewa, tworzono sztuczne jeziora, stawy i sadzawki urozmaicone wodospadami i wodotryskami, budowano fontanny, oranżerie, różnorodne pawilony i ustawiano posągi, urządzano ptaszarnie.
W XIX w. powstało wiele ciekawych budowli pałacowych, m. in. pałace w Miliczu, Kluczowej, Machnicach, południowe skrzydło pałacu królewskiego we Wrocławiu. Przebudowano pałace w Karpnikach, rozbudowano królewską rezydencję w Mysłakowicach. Druga połowa XIX stulecia to czas wznoszenia rezydencji eklektycznych (Kamieniec Zabkowicki, Kościelnik Górny, Kopice, Podzamek, Przemków, Samborowice, Szczodre), głównie neogotyckich lub neorenesansowych, a także mieszaniny kilku stylów. Dokonywano także przebudowy istniejących już obiektów, nadając im w całości lub jedynie w części formę nawiązującą do stylu historycznego (Kliczków, Ratno Dolne, Dobrocin, Brzeg Dolny). Pałac taki zdobny był w wieże i wieżyczki, krenelaż, sterczyny, spadziste dachy pokrywano tanim, praktycznym i wytrzymałym łupkiem.
Niewielka ich część została zniszczona w wyniku bezpośrednich działań wojennych w 1945 r. Wiele jednak zdewastowano dopiero po wojnie, w wyniku zaniedbań ze strony ich użytkowników. Niektóre stoją w ruinie, jak wyrzut sumienia, do dziś, coraz mniej przypominając czasy swojej świetności. Część z nich ma jeszcze szanse na uratowanie, ale z każdym dniem coraz mniejsze.
Znaczna część ziemiańskich rezydencji dolnośląskich nie dotrwała jednak do naszych czasów. Zostały bowiem rozebrane i najmniejszy nawet ślad po nich nie pozostał. Czasem jedynie pusty plac otoczony drzewami lub pozostałości stawu pozwalają zorientować się, gdzie stał pałac. Niekiedy wspaniałe, potężne platany pomagają określić miejsce jego usytuowania.
Ze śląskiego pejzażu zniknęły znakomite, wielkie założenia, takie jak pałace w Przemkowie, Sycowie, Szczodrem czy Żmigrodzie, ale także znacznie mniejsze: w Chełmcu, Cieszkowie, Kwietnikach, Wolanach. Nie ma też, poza niewielkim skrzydłem, XIX-wiecznej części pałacu królewskiego we Wrocławiu, przy obecnym pl. Wolności. Tę listę można byłoby długo jeszcze kontynuować.
Sytuacja zmieniła się na korzyść na początku lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia, kiedy to wiele obiektów w różnym stanie i różnej wartości historycznej i artystycznej, znalazło się w gestii Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Od niej to, zarówno osoby prywatne, jak i różnego rodzaju instytucje, nabyły pewną ilość rezydencji, z których wiele zostało odremontowanych. Niektóre stały się prywatnymi rezydencjami (Biskupice Podgórne, Lipa Wielka), inne przeznaczono na hotele czy ośrodki konferencyjne (Kliczków, Krasków, Krobielowice, Łomnica, Miłków, Staniszów).
Z przykrością należy stwierdzić, że proces niszczenia dolnośląskich pałaców nie został jednak zahamowany. Na przełomie XX i XXI wieku zniszczeniu w wyniku pożarów uległo kilka obiektów, m.in. pałace w Płoninie, Ratnie Dolnym, Goczałkowie Górnym. Spłonął także remontowany pałac w Wojanowie. Ten jednak miął na tyle szczęścia, że wkrótce został odkupiony i dziś jego remont dobiega końca.
W dalszym ciągu niszczeją ciekawe, niewielkie założenia parkowo-pałacowe, na które nie można znaleźć chętnych do remontu. Na naszych oczach giną więc pałace i dwory w Gorzanowie, Idzikowie czy Jaszkowej Górnej na ziemi kłodzkiej, w Gałowie pod Wrocławiem, Maciejowcu koło Wlenia, Wiśniowej pod Świdnicą, w Warcie Bolesławieckiej czy w Lipie koło Bolkowa. To tylko kilka obiektów wybranych przypadkowo. Co jednak ciekawe, niektóre z nich mają właściciela, nawet od wielu lat, kompletnie jednak nie dbającego o swój zabytek. Prawdopodobnie po zamku w Lipie za kilka lat pozostanie juz tylko niewielka sterta gruzu.
Nie jest to optymistyczny obraz współczesnych rezydencji dolnośląskich. Dlatego należy wszelkimi możliwymi sposobami popularyzować wiedzę o nich, aby uchronić od zapomnienia to, co świadczy o przeszłości tej ziemi, jest dziedzictwem, które powinniśmy chronić nie tylko dlatego, że tak nakazuje prawo (mało, niestety w tym przypadku skuteczne), ale dlatego, że mamy wewnętrzna potrzebę. Widocznie brakuje nam wrażliwości na znikające piękno i odchodzącą w niepamięć historię.
Z tym większym zadowoleniem należy przyjmować wydawnictwa popularyzujące nasze zabytki. Jeleniogórski artysta plastyk Andrzej Woźniak od kilku lat w swoich akwarelach prezentuje piękno dolnośląskich zamków, pałaców i dworów. Założył sobie ambitny plan udokumentowania jak największej ilości rezydencji, a może nawet wszystkich, szczególnie tych, które chylą się ku upadkowi. W ten sposób w swoich pracach plastycznych pozostawi potomnym to, czego nie można już uratować i bezpowrotnie ginie na naszych oczach. /dr Romuald M. Łuczyński/
Powrót
