Władysław Paciak (1903-1983) - Malarstwo i rysunek w 110. rocznicę urodzin i 30. śmierci

W tym roku Radom obchodzi 110. rocznicę urodzin i 30. śmierci najwybitniejszego z radomskich malarzy w okresie powojennym, ks. Władysława Paciaka. Artysty wybitnego, który pozostawił ogromny dorobek - jednak poza Radomiem jest niemal nieznany. Wielka wystawa retrospektywna jego prac przygotowana została przez oddział Muzeum Sztuki Współczesnej - we współpracy z Parafią Katedralną w Radomiu.
Ksiądz Władysław Paciak (1903-1983) był artystą niezwykle utalentowanym, wyjątkowym w sztuce polskiej tego czasu. Ukończył teologię i historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz malarstwo w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (dyplom w pracowni Jerzego Fedkowicza 1954).
Od 1952 roku mieszkał w Radomiu, a od 1955 jako rezydent w parafii Opieki NMP. Jego pierwsza indywidualna wystawa w Radomiu, w roku 1957, była w kraju sensacją: ksiądz tworzy sztukę nowoczesną! Ambicją księdza Władysława Paciaka było tworzenie sztuki nowoczesnej, a jednocześnie podejmującej wielkie tematy sztuki dawnej i współczesnego świata. Decydujący o wyborze jego własnej drogi był wyjazd w 1960 roku do Francji i Włoch; tuż po powrocie malował zarówno obrazy abstrakcyjne, jak też sakralne, Madonny, Ukrzyżowanie, świętych: Józefa, Magdalenę, Franciszka; stosował technikę kolażu; w Drodze Krzyżowej obrazy na blasze są częścią obiektu montowanego z drewna, gwoździ i drutów. Aby spotęgować ekspresję stosował deformację. Jako twórca sztuki sakralnej należącej do nurtu sztuki nowoczesnej był w Polsce w latach 60. prekursorem (taką sztukę tworzyli artyści polscy dopiero w latach 80.).
Jednym z najważniejszych tematów jego sztuki były wizje ludzi i wydarzeń w obozach koncentracyjnych i zagłady (choć autor nie był więźniem obozu) - zbrodni II wojny światowej, także Holokaust i Żydzi. Pierwszym z wielkich cykli martyrologicznych, ukazującym zbrodnie w obozie na Majdanku, jest cykl Majdanek z lat 1963-71. Tworzą go różnorodne stylistycznie obrazy na płótnie i blasze, kolaże, w których umieszczał pochodzące z obozu przedmioty (np. puszkę po cyklonie B) i popiół z krematorium (wtedy obrazy stawały się relikwiarzami!), także gipsowe plakiety i rysunki tuszem. Kolejne dwa cykle to Dziecko w obozie hitlerowskim (1963-70) i antywojenny, poświęcony toczącej się wówczas wojnie - Wietnam walczy (1968).
Od połowy lat 70. malował już wyłącznie temperami na papierze, kolejne Madonny, temat Sądu Ostatecznego, sceny ze Starego Testamentu (Mojżesz), tworzył wielki cykl Żydzi. Ważny jest cykl obrazów, malowanych temperami (1979), Jan Paweł II w Polsce.
W malarstwie olejnym, obrazach o tematyce religijnej i martyrologicznej, utrwalających jego tragiczną wizję, ograniczał gamę kolorów, w niektórych kolażach w ogóle nie używał farby; w pracach na papierze, akwarelach i temperach, kolorystyka jest często intensywna, bogata - i ujawnia się w pełni talent znakomitego kolorysty.
Pozostawił też wiele rysunków ołówkiem; rysował na małych kartkach pejzaże, konie i widoki plaży, akty, portrety, czasami bliskie karykatury (które dowodzą, jak spostrzegawczym był obserwatorem, ironicznym, z poczuciem humoru). W ostatnim okresie życia stworzył wiele nowych rysunków, wracał też do wcześniejszych, poprawiał je. Znów rysował sceny z okresu okupacji i wizje wydarzeń w obozach zgłady.
Największa kolekcja prac artysty (ponad 550) znajduje się w Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu, które już trzykrotnie organizowało jego duże wystawy retrospektywne (Radom 1998 i 2003, Wrocław 2007), wiele mniejszych (np. w Warszawie z okazji pielgrzymki Jana Pawła II w 1999 r.). Pokazuje też obrazy księdza na wystawach problemowych, obok prac innych wybitnych twórców. M.in. w 1991 roku zorganizowało wystawę współczesnej polskiej sztuki sakralnej w Muzeum w Nyiregyháza na Węgrzech - z okazji pielgrzymki i pobytu w tym mieście papieża Jana Pawła II. Pokazywało wtedy prace tylko dwóch artystów: Jerzego Nowosielskiego i Władysława Paciaka. Muzeum stara się ukazać rangę tej niepowtarzalnej twórczości, jej miejsce i znaczenie w polskiej sztuce powojennej.
Wystawa prezentuje 350 dzieł (z rysunkami), prace z różnych okresów twórczości. Kopie arcydzieł europejskiego malarstwa z lat 30. i liczne obrazy z lat 50. (pejzaże, kwiaty, martwe natury, portrety, widoki morza). Są obrazy, które wybrano jako przykłady poszukiwania przez malarza własnej drogi wśród różnych kierunków sztuki nowoczesnej - w latach 60. i 70. (to w tym okresie powstało wiele prac zdecydowanie słabszych). Jest też duży zestaw najlepiej znanych obrazów o tematyce sakralnej z lat 60. i 70. Są najbardziej mroczne obrazy, ukazujące wizje zdarzeń w obozach zagłady. W ostatniej części wystawy eksponowane są obrazy z lat 70., malowane temperami na papierze. (Właśnie wśród prac malarskich na papierze są te największej kolorystycznej urody). A na końcu rysunki z lat 80.
O atrakcyjności wystawy decyduje ogromna różnorodność pokazanych prac, ale też dwa obrazy dużych rozmiarów, kopia Opłakiwania P.P.Rubensa (z lat 30., od niedawna w Parafii Katedralnej) oraz jedyny tu obraz malowany (w 1964 r.) do ołtarza w jednym z kościołów Chrzest Chrystusa (teraz w Seminarium Duchownym w Radomiu).
Prezentowane dzieła pochodzą z kilku radomskich kolekcji: Muzeum Sztuki Współczesnej, Wyższego Seminarium Duchownego, Parafii Katedralnej oraz kilku kolekcji prywatnych.

Kurator - Mieczysław Szewczuk


Powrót