Tomasz Szemalikowski - Dom życia (wystawa fotografii)

Wystawa zorganizowana przez Urząd Miejski w Bytomiu, Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej z Gliwic, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu i przy współudziale Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach jest jedną z wielu imprez towarzyszącym obchodom upamiętniania 70. rocznicy wydarzeń Nocy Kryształowej.
Na wystawie zobaczymy fotografie z żydowskiego cmentarza w Bytomiu. Tomasz Szemalikowski zafascynowany odmiennością cmentarza i jego specyficznym wyglądem, postanowił go utrwalić i pokazać. Cykl prac obejmuje cztery pory roku. Ponad 20 dużych i wyrazistych fotografii przybliży nam inny świat. Świat za wysokim murem. Osypujące się piaskowe nagrobki, nagrobki pochłonięte przez morze roślinności, mgły unoszące się nad cmentarzem - takie klimaty wyłaniają się z czarno - białych obrazów. Autor fotografii próbuje przekazać nam szczególną tajemnicę miejsca, które rządzi się określonymi prawami.
Cmentarz żydowski określany bywa domem życia � bet chajim, domem grobów � bet kewarot, domem wieczności � bet olam, w Polsce funkcjonuje określenie kirkut. Z cmentarzem związane są określone nakazy. Uznaje się, że zmarli są rytualnie nieczyści, zatem grób i cmentarz to również miejsca nieczyste; cmentarze zakładano co najmniej 25 metrów od zabudowań, ogradzano wysokim murem, w pobliżu budowano dom przedpogrzebowy. Żydzi uczestniczą w pochówku lub udają się na groby bliskich albo cadyków, zawsze w każdą rocznicę śmierci oraz pięć razy w ciągu roku m.in. podczas świąt Paschy, w Dzień Pojednania czy święto Sukkot.
Na cmentarzu nie wolno umieszczać wszelkich przedstawień postaci ludzkich, w tym fotografii i rzeźb; nie przynosi się kwiatów ciętych, nie wyrywa się z korzeniami roślin, nie usuwa kamyków celowo tu przynoszonych (są wyrazem pamięci). Nie wolno likwidować ani cmentarza, ani pojedynczego grobu, co wynika z wiary, że w tym określonym miejscu zmarły oczekuje na
sąd ostateczny.
Te nakazy, jak zobaczymy na pracach Tomasza Szemalikowskiego, bywają łamane. Zobaczymy na przykład nagrobki, na których są zdjęcia, chociaż piękniejsze są te ukrywające pod postacią symbolu pewne informacje.
Świecznik oznaczający pochowaną kobietę , dzbanek wskazujący, że zmarły pochodził z rodu kapłanów, czy nagrobek z uskrzydloną klepsydrą.
W Bytomiu były dwa cmentarze żydowskie. Do dziś przetrwał tylko jeden założony w XIX wieku. Pierwszy powstał w 1732 r. Historia drugiego cmentarza, przy ul. Piekarskiej, sięga roku 1868. Plac cmentarny i "Bethalle" (dom przedpogrzebowy) ufundowali, w 1866, Moritz Friedländer i jego syn Otto. Jest to czynny cmentarz, dziś są na nim 2164 (ostatnie dane z 1992 r.) groby, w tym około 1300 macew. Zachował się jedyny nagrobek w formie ohelu z obeliskiem, z dwujęzyczną inskrypcją. Cześć macew jest z piaskowca, który się szybko niszczy. Do najlepiej zachowanych należą nagrobki z granitu.
Przy północnej ścianie cmentarza znajduje się pomnik ku czci Żydów pochodzących z Holandii, zmarłych w czasie II wojny światowej w okolicach Bytomia. W alei głównej pochowani są m.in. rabin tutejszej Gminy dr Max Kopfstein i Moses Askelrad, ostatni prezes Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Bytomiu oraz zasłużone dla miasta rodziny Friedländerów i Rosenthalów.
Stary cmentarz zlikwidowano w latach 60 XX w. Macewy przewieziono na cmentarz komunalny i rzucono na stos. W 1990, dzięki zabiegom Bytomskiego Oddziału Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, udało się je zinwentaryzować i przewieźć do Muzeum
Górnośląskiego. W 1995 r. z fragmentów ocalałych nagrobków powstała �Ściana pamięci�. Autorami i wykonawcami projektu
są architekt Marek Miodoński i rzeźbiarz Stanisław Pietrusa. Dzięki temu przetrwało 14 macew i 50 fragmentów, z których odczytano fragmenty informacji o zmarłych.
Nagrobki zdradzają fragmenty historii dawnej, bolesne dzieje historii najnowszej. Indywidualne losy wpisane w życie zbiorowości.


Powrót