Radosław Wojcieszek - In statu nascendi (malarstwo)

Radosław Wojcieszek zaś w swojej twórczości skupia się na problemie ścian. - Ścian, które mają swój zapis, swoją historię. Równocześnie artysta zwraca uwagę odbiorcy na świat ściany kulturowej, który nas otacza - mówi Marian Rumin, dyrektor BWA. Podczas wernisażu twórca wygłosi wykład.

Treść wykładu artysty wygłoszonego z okazji wystawy malarstwa:

Między fotogenią a ostrością widzenia…

Pojęcie fenomenu fotografii jako zjawiska społecznego należy rozpatrywać wielo-warstwowo uwzględniając wszelkie możliwe aspekty oraz obszary jego funkcjonowania. Dlatego też niemożliwe wydaje się jednoznaczne sklasyfikowanie i nakreślenie koherentnej , spójnej teorii tego medium , gdyż spór o naturę fotografii , mechanizmy stymulujące jej istnienie oraz sposoby recepcji jest wciąż aktualny. Jednym z kilku dyskursów traktujących obecnie o problemach natury fotograficznej jest zagadnienie dotyczące obiektywizmu bądź subiektywizmu , lub inaczej - czy fotografia jest świadectwem , dokumentem , odbiciem rzeczywistości , czy raczej kreacją , konstruowaniem , odrębnym bytem. Zawężenie przedmiotu badań do jednej z tych pozornych opozycji wcale nie ułatwia sprawy , bo jak słusznie zauważa Elżbieta Łubowicz : zdjęcie może być bowiem jednocześnie autorską , subiektywną kreacją i obiektywnym , dokumentalnym odwzorowaniem rzeczywistości – a oba te walory este-tyczne , z pozoru wykluczające się wzajemnie , można odnaleźć w jednej i tej samej foto-grafii”. I takie właśnie ujęcie będę starał się tutaj krótko wyeksplikować.


Termin fotogenia lub fotogeniczność odnosi się mocno do twórczości Bogdana Konopki ale obecna jest także u pozostałych fotografów tzw. szkoły jeleniogórskiej i prekursorów fotografii elementarnej : Wojciecha Zawadzkiego, Ewy Andrzejewskiej, Andrzeja J.Lecha. Ich twórczość od przeszło 20 lat skupiona jest na indywidualnym , własnym sposobie postrze-gania i odbierania otaczającej rzeczywistości oraz utrwalania jej głównie za pomocą kamery wielkoformatowej. Z drugiej jednak strony najistotniejszym elementem założeń fotografii elementarnej zdaje się być potrzeba rejestrowania świata w sposób wolny od wszelkich koli-gacji i uwikłań ideologicznych , gdzie realny byt i porządek znajdujący się przed obiek-tywem jest świadectwem tego co dostrzega ludzkie oko i tym samy co zostanie uchwycone i zatrzymane na kliszy. Obecność światła to pierwotny i fundamentalny postulat jaki realizuje fotografia , a jakiekolwiek zabiegi formalne wykraczające poza istotę medium nie mogą mieć tu miejsca. Czerń i biel oraz cała masa możliwych do zarejestrowania na papierze fotogra-ficznym półtonów stanowią zapis i dokument tego świata. To co najbardziej charakteryzuje fotogenię – jak uważa współczesny francuski filozof i myśliciel Edgar Morin – jest obecność widma - "widmo skupia w sobie wszystkie pragnienia człowieka, a przede wszystkim jego najbardziej subiektywne i obłędne pragnienie nieśmiertelności. Widmo jest w istocie tym najbardziej podstawowym obrazem istoty ludzkiej, jeszcze wcześniejszym niż świadomość samego siebie…”. Zatem nierozerwalną i immanentną cechą widma jest obecność pierwiastka humanistycznego , pierwiastka wykraczającego poza normy czasowe i pojęciowe , świado-mością zaświadczającą istnienie człowieka w fotograficznej rzeczywistości , lecz bez jego rzeczywistego , materialnego wizerunku. Myśl tę dobrze oddają słowa fotografa Jerzego Łapińskiego – „czasem brak człowieka na fotografii więcej o nim mówi niż jego obecność”.

Lecz nie o człowieka tu tylko chodzi , bowiem zadaniem fotogenii w równym stopniu jest „oswajanie czasu”, uwolnienie od diachronicznych konotacji i być może dzięki temu istnieje możliwość nadbudowania się ponad realnym bytem , ponad rzeczywistością otaczającą kamerę jakiejś metafizycznej substancji zdolnej do lewitacji , która będąc niewidoczną potajemnie wtłoczona zostaje do wnętrza kamery oraz w ziarno zatopione w światłoczułej emulsji. O twórczości Bogdana Konopki Andrzej Saj pisze: „I tu dopiero pojawia się to co jest naddatkiem - to co istoczy się na granicy realności, prześwituje z tła, to co kształtuje się pomiędzy bielą a czernią, pomiędzy intencjami a ich spełnieniem, pomiędzy tym co oczywiste a tym co dodane z woli twórcy, w splocie emocji, odczuć, wrażeń, co wynika z nieoczywistego świata sztuki. Tak też ujawniają się fotogeniczne właściwości obrazu, to jest niepowtarzalność owej aury, którą zdjęcie emituje”.

Zarysowana powyżej filozofia fotogenii i fotografii elementarnej w kwestiach zasadni-czych stanowi opozycję i znacznie odbiega od ujęcia dokumentu jakie ma miejsce w przy-padku tego , czym dziś określa się fotorealizm. Ten nie stanowi jednak bezpośredniej impli-kacji realizmu fotograficznego jaki miał miejsce w malarstwie lat 60-tych. W przeciwień-stwie do fotografii elementarnej fotorealizm posiada kontekst , egzemplifikuje obecny stan rzeczy oraz może tłumaczyć mechanizmy przyczynowo – skutkowe , zdarza się że jest ko-mentarzem do rzeczywistości. Mimo zawartych często treści symbolicznych czy pewnych refleksji , nie pozostawia pola na interpretację , a w miejsce fotogenii wpisana zostaje nie-kiedy beznamiętna rejestracja , wolna od osobistych inklinacji i emocjonalnego zaangażowa-nia autora. Obecnie najbardziej chyba jaskrawym przykładem takiego podejścia jest twórczość fotorealisty Wojciecha Wilczyka. O ile w cyklu „Postindustrial”- składającego się na okazały projekt „Czarno-biały Śląsk” - autor zdaje się być chłodnym i bezstronnym obserwatorem dokonującym dokumentalnego zapisu elementów poprzemysłowej architektury Górnego Śląska – nieczynnych już kopalni , szybów , hut , koksowni czy elektrowni ( w których odnaleźć moż-na pewne analogie do dusseldorfskiej szkoły Becherów) , tak np. w cyklu „ Z wysokości ” pojawia się pewna poetyka obrazu i wyraźna refleksja nad charakterystycznym śląskim kraj-obrazem. Wojciech Wilczyk to rzecz jasna nie jedyny współczesny dokumentalista , który w taki oto sposób utrwala na filmie otaczającą rzeczywistość – żeby przywołać tych pozos-tałych , równie znamiennych – choćby Wojciecha Prażmowskiego i cykl „ Biało-czerwono-czarna ” stanowiący „obraz polskiej prowincji na koniec XX wieku” , czy fotografie Ireneusza Zjeżdżałki , którego twórczość darzę szczególnym szacunkiem i która jest mi bardzo bliska. Jego fotografie świetnie obrazują myśl E.Łubowicz którą cytowałem na wstępie. Zjeżdżałka (dla znajomych Eryk) o swojej twórczości pisze: „Czystość fotografii polega na tym, żeby robić to, do czego jest ona przeznaczona, czyli zatrzymywać pewne obrazy (i nie chodzi tu tylko o reportaż czy dokument), zapisywać emocje, pokazywać nasz związek z jakimś miejscem, odczytywać energię w nim ukrytą. Ja najczęściej po prostu czuję, że muszę rozłożyć statyw, wyciągnąć aparat i właśnie tu i teraz zamknąć w czarnej ramce ten, a nie inny fragment świata. I najlepiej zrobić to od razu: bo można tu już nie wrócić; bo wprawdzie podobne światło się zdarza, ale zniknąć mogą emocje, od których zależy najwięcej ”. Prace Zjeżdżałki są doskonałym przykładem i dowodem na to , z jak ogromną wrażliwością i kulturą wizualną mamy do czynienia. Utrwalone na filmie opustoszałe miejsca i wnętrza niezwykle starannie skadrowane , poddane estetycznej ascezie zachęcają do kontemplacji obrazów które zdają się być zwyczajne , swojskie , takie które dobrze znamy , które nosimy w świadomości. Obrazy te przesączone są obecnością człowieka, choć jego na nich nie ma , człowiek jest gdzieś blisko poza kadrem , są jednak atrybuty , przedmioty i rzeczy , które stanowią pewien zapis , dowód jego istnienia. Dla autora niezwykle ważne jest , by ukazać przemijający czas , jego działanie , pokazać to czego dokonał i uchronić od niepamięci tę intuicyjną , ulotną metafizykę zwykłych , niekiedy zapomnianych miejsc , miejsc naznaczonych własną historią - dowodem i świadkiem dokonanych wydarzeń czy faktów. W katalogu wystawy Fotorealizm Zjeżdżałka napisał: "Zawsze moją uwagę przy-ciągały miejsca zawierające w sobie skumulowany czas. I choć raczej unikałem bezpośredniej obecności człowieka, to jednak zawsze pojawiał się jakiś jego ślad."

Powyższe krótkie przykłady nie są w stanie przedstawić zagadnienia w zadowalającym stopniu , mogą być jedynie sygnałem i wskazówką w którą stronę podążają moje poszuki-wania i jaka problematyka osobiście mnie interesuje jako fotografa. Mimo , iż swe podejście staram się budować w oparciu o doświadczenie w/w twórców ( m.in.) , to błędem byłoby po-sądzenie mnie o epigonizm i powielanie pewnych utartych schematów. Realizacje i projekty starszych , bardziej doświadczonych fotografów staram się weryfikować, analizować , czasem kwestionować oraz przepuszczać przez własny system pojmowania i wartościowania. Za przykład niech posłuży mój poprzedni cykl Genius loci . Można w nim dopatrzyć się pew-nych analogii do takich realizacji jak Moja Ameryka Wojciecha Zawadzkiego czy Mały atlas mojego miasta Ireneusza Zjeżdżałki - fotografii będących osobistym zapisem , obrazem miejsc dobrze znanych autorom - ich rodzinnych miast : Jeleniej Góry w przypadku Zawadzkiego i Wrześni u Zjeżdżałki. Mimo , iż świadomie nawiązywałem do tych cykli , to w moim Genius loci pozwoliłem sobie na zredukowanie pewnych metafizycznych treści obecnych u wymienionych autorów. Fotografie Zawadzkiego i Zjeżdżałki są niewątpliwie fotogeniczne i to w takim stopniu , że chyba trudno tej fotogenii nie zauważyć. Ja zaś po-przez sposób w jaki ukazałem kadry ze swojego Skarżyska podjąłem próbę uśpienia tych, amorficznych , tkwiących w materialnym świecie pierwiastków , kierując jednocześnie uwagę na filozofię camera obscura za pomocą której powstały te prace. Kierowany byłem chęcią zmuszenia zarówno siebie samego a także odbiorcy do pewnego intelektualno-wizualnego wysiłku i zadania sobie pytania gdzie istnieje ta subiektywna , niewidzialna granica na której pojawia się bądź zanika fotogenia.

Obecnie prezentowany cykl In statu nascendi to z mojej strony również próba zwrócenia uwagi i odpowiedzi na pytania o istotne treści związane z fotograficznym medium.

In statu nascendi (łac. w trakcie tworzenia) - termin ten odnosi się do produktów przejś-ciowych reakcji chemicznych, których nie można wyodrębnić ze środowiska tej reakcji. Istnieją one zatem tylko w "trakcie tworzenia", po czym zanikają na skutek reakcji następczych. Mimo to, w określonych warunkach można uzyskać ich stosunkowo wysokie stężenie w warunkach równowagi chemicznej lub na skutek stałego dostarczania do układu substratów w tempie zbliżonym do szybkości reakcji następczych z udziałem produktu pośredniego (…) Wiele związków chemicznych występujących w organizmach żywych (in vivo) istnieje tylko in statu nascendi i nie można ich wyodrębnić w formie czystej.

Nie przypadkiem zdecydowałem się na powyższy tytuł . Myślę że jest on najbardziej odpowiedni i najlepiej oddaje to co stanowiło przedmiot mojego zainteresowania. Pozwoliłem sobie posłużyć się terminem chemicznym , który jednak dobrze tłumaczy zjawiska z pogra-nicza metafizyki i alchemii. Ale jest mój cykl oprócz tego , a w pewnych kategoriach przede wszystkim dokumentem ukazującym budowę i powstawanie hali sportowej - „w trakcie tworzenia”. Plac budowy odwiedzałem ze swoim średnioformatowcem może jakieś dziesięć razy przez dobry rok i za każdym razem byłem pod wrażeniem zmian jakie zachodziły od mojej ostatniej wizyty i zawsze po zapoznaniu się z nową rzeczywistością naświetlałem więcej klatek niż wcześniej zakładałem. Świetnie określił Bogdan Konopka to co właściwie stanowi istotę fotografii , mianowicie „ zdolność rejestrowania unikalnych stanów materii ”. Moim zamysłem nie było fotograficzne udokumentowanie powstawania budowli od wmurowania kamienia węgielnego po zakończenie prac , jednak niezwykle istotne było dla mnie to , by zatrzymać obrazy , które bezpowrotnie zostaną utracone, których nie dane będzie później oglądać nikomu, które pozostaną na fotografiach oraz w pamięci tych, którzy je widzieli. Jak z tygodnia na tydzień hala zmieniała swój obraz , pojawiały się kolejne elementy konstrukcji i dachu. Tym bardziej intrygowało mnie czym są te gołe betonowe ściany , stalowe belki , konstrukcje które widziałem na początku, a które zniknęły niebawem pod warstwą tynku, blachy czy farby.
Nie wiem tak do końca co chciałem uchwycić swym trzecim okiem fotografując tę halę , może fotogenię - widmo , może przemijanie – tak ważne dla Zjeżdżałki . Tylko że on fo-tografował miejsca naznaczone człowiekiem , jego doświadczeniem. Ja zaś dokonałem swoistej inwersji zadając pytanie co czai się w miejscach które jeszcze nie przesiąkły pierwiastkiem humanistycznym , nie zaznały jego obecności jak tabula rasa . Jaka materia rodzi się i krys-talizuje w trakcie powstawania . Czym są puste krzesełka na widowni, na których jeszcze nikt nie siedział , kosz do którego nie wpadła jeszcze piłka czy podłoga pachnąca lakierem której jeszcze nie podeptały buty.
Nie wiem czy umiałbym znaleźć odpowiedź na postawione pytania , nie wiem o czym milczałyby moje fotografie In statu nascendi gdyby nie jeden fakt, niezwykle przykry. Wiem już natomiast czym są teraz - są tym samym przemijaniem które tak doskonale ukazywał Eryk. I mimo że chyba intuicyjnie unikałem tego bezwzględnego syndromu czasu przed któ-rym On nie uciekał , znamiona które wróciło do mnie jak bumerang. Rację ma chyba Roland Barthes nazywając wszelką fotografię nekrofilską , bo zachodzi w relacje ze śmiercią , utrwala stany które znikają , umierają , ale z drugiej strony fotografia wymyka się śmierci , staje jej naprzeciw , zatrzymując czas służy pamięci , chroni nas przed otchłanią i zapomnieniem.
Jak na ironię – kiedy prace wykończeniowe na Hali dobiegały końca a ja naświetlałem ostatnie klatki i potem wywoływałem je w swojej ciemni – dokonywał się pewien stan, zda-rzenie , którego wówczas nie byłem świadomy , fakt na który natknąłem się dopiero po jakichś dwóch tygodniach przeglądając znajome strony internetowe:
„Z żalem informujemy, że 25 lipca wieczorem zmarł znany polski dokumentalista, Ireneusz Zjeżdzałka. Artysta od dłuższego czasu zmagał się z ciężką chorobą. Niestety walkę przegrał. (…)
Ireneusz Zjeżdżałka był postacią niezwykłą. W ciągu ostatnich kilku lat stał się jednym z naj-ciekawszych dokumentalistów polskich i najważniejszych przedstawicieli tego nurtu średniego pokolenia. Jako redaktor naczelny "Kwartalnika Fotografia", nie tylko popularyzował fotografię jako dziedzinę sztuki, ale na łamach pisma promował młodych i utalentowanych artystów. Jako krytyk dbał o wysoki poziom polskiej fotografii, opisując i oceniając na swoim niedawno założonym blogu wydarzenia artystyczne. Jako fotograf odnalazł swój styl w dokumencie odwołując się do tradycji polskiej fotografii lat 80. i 90. z kręgu fotografii elementarnej i Szkoły jeleniogórskiej stając się wzorem dla wielu młodych fotografów”.
W jednym artykule Bogdan Konopka napisał: „ Eryk w ciągu ostatnich pięciu lat spraw-dził się znakomicie jako redaktor, krytyk, kurator, popularyzator a także wykładowca fotografii. Mógł odegrać przeogromną rolę w kształtowaniu gustów i preferencji nowego pokolenia wycho-wanego już na fotografii cyfrowej oraz w uświadamianiu cyberoszołomów. Mógł, bo był wszech-stronnie utalentowany, posiadał wielką kulturę wizualną, a poza tym był jeszcze bardzo młody; więc słuchano go zapewne uważniej niż się słucha starych wapniaków. I to jest strata nie do odrobienia dla wszystkich miłośników fotografii i światła. Jego własna twórczość zdążyła się już skrys-talizować, ale smaku jej dojrzałych owoców już nigdy nie poznamy.”
Cóż mogę dodać od siebie , chyba niewiele . Mimo iż nigdy nie miałem przyjemności osobiście poznać Eryka , spotkać się z nim , mimo że przemawiał do mnie jedynie foto-grafiami , swoimi tekstami i krytyką , to odczuwam Jego stratę również jako osobistą.

…I tak sobie myślę - że za jakiś czas , kiedy hala przestanie pełnić swą funkcję , kiedy nasyci swe mury człowieczym istnieniem , stropy pokłonią się nisko a ściany odsłonią pod opadłym tynkiem skrywaną tak długo tajemnicę - wtedy pojawi się Eryk , rozstawi swój sta-tyw , spojrzy na kwadratową matówkę aparatu i zamknie w nim ten cały stargany stelaż doświadczeń , tą zbiorową , milczącą mogiłę ludzkich emocji : radości , smutku , nadziei , zwątpienia , bólu i miłości - to coś , co ja tak dawno próbowałem tutaj dostrzec , zanim miało się pojawić …ku trwaniu , ku pamięci , ku wieczności…

…Cykl In statu nascendi dedykuję pamięci Ireneusza Eryka Zjeżdżałki…

Radek Wojcieszek



Powrót