Podroż malownicza - Plenery artystów polskich XIX-XX wieku

Malarstwo plenerowe zapoczątkowali u progu XIX stulecia pejzażyści angielscy, a kontynuowali twórcy reprezentujący w sztuce francuskiej szkołę barbizońską, impresjonizm i postimpresjonizm, którzy przyczynili się do jego spopularyzowania. Jego celem było bezpośrednie studium natury w otwartej przestrzeni, czyli „pod gołym niebem”, do czego nawiązywała etymologia nazwy pochodząca od francuskiego określenia - en plein air.
Pozostając pod wpływem oddziaływania tendencji sztuki zachodnioeuropejskiej, polscy malarze już w pierwszej połowie XIX stulecia, podejmują także tematykę krajobrazową, która jest wynikiem obserwacji nie tylko własnego otoczenia, ale również licznych podróży. Widok natury lub otoczenia miejskiego stanowił w malarstwie odrębny rodzaj, posiadający własne konwencje i układy formalne, a krajobraz w sztuce polskiej XIX i początku XX wieku był przez wielu artystów niemal nobilitowany. Podjęcie decyzji o malowaniu w plenerze wiązało się z rezygnacją z kreowania wizji świata w zaciszu atelier, przynosiło nowe tematy i otwierało perspektywy dalszego rozwoju talentu. Artyści urzeczeni nowością „nieznanego” wyruszali coraz chętniej w owe malownicze podróże.
Dla malarzy polskich omawianego okresu miejscem plenerów były nie tylko parki i skwery w miastach, okolice podmiejskie, miejsca związane z przeszłością kraju, posiadłości ziemskie mecenasów i przyjaciół, ale także bezkresne pola Kresów Wschodnich, górskie i nadmorskie miejscowości oraz modne kurorty i zakątki będące popularnymi miejscami turystycznych wojaży. Odkrywali w nich zarówno urok innego nieba i ziemi, innej architektury, ale też odmienny duchowy pierwiastek drzemiący w naturze. Nie była to jedynie precyzyjna notacja otoczenia, bowiem pod tkanką malarską kryły się uczuciowość i tętniące emocje, które sugerował często wybór motywu. (...)

Porównując popularność motywów pejzażowych w malarstwie i poezji, można powiedzieć, że artystów w sposób szczególny fascynowały zamknięte przestrzenie, przedstawienia sadów, ogrodów i parków, mające odwoływać się do nastroju rajskiej szczęśliwości, błogości krainy utraconego dzieciństwa, wiążące się z kategorią czasu (w aspekcie cyklu przyrody i przemijania), a z kategorią przestrzeni wiązały się zaś przedstawienia bezkresnych pól, gór i nieba. Przedstawienia wody, nieco bardziej popularne w poezji niż w malarstwie, ewokowały do skojarzeń z siłami natury (symbol życia i śmierci), zmiennością przyrody, grą światła i odbicia.

Kurator - dr Łukasz Grzejszczak