Na szkle zapamiętane
W zbiorach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk znajduje się niemalże kompletny zbiór ponad 10 000 szklanych negatywów wykonanych przez członków Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, działającego w latach 1906-1939 najpierw na terenach zaboru rosyjskiego, a potem w wolnej Polsce. Przystępując w roku 2005 do realizacji projektu, którego celem była pełna digitalizacja tego kruchego zbioru, liczono na to, że znajdzie się na kliszach wiele unikalnych świadectw nieistniejących już polskich zabytków. Zdjęcia te pochodzą bowiem przede wszystkim z okresu poprzedzającego I wojnę
światową, a ich autorzy świadomie utrwalali na nich kościoły, zamki, kapliczki itp., które zagrożone były przez przesuwające się wojenne fronty lub jak małe drewniane kościółki skazane, ze względu na starość i szczupłość miejsca, na rozbiórkę.
Szybko okazało się jednak, że wartość fotografii Towarzystwa Opieki nad
Zabytkami Przeszłości nie ogranicza się tylko do tego cennego świadectwa. Zdjęcia wyraźnie odsłaniają panujące wówczas podejście do tego, czym jest zabytek, teorie i możliwości konserwatorskie. Nie spodziewano się jednak znaleźć wśród klisz mających dokumentować zabytki zdjęć drewnianych dziecięcych kołysek, kobiet robiących pranie w
rzece, malowniczych krajobrazów, portretów prowincjonalnych plebanów, które dla fotografa zdały się być ważniejsze od samego zabytku. Klisze ze zbioru TOnZP są więc nie tylko cennym świadectwem fotografii dokumentacyjnej, ale mogą być również ważnym źródłem dla etnografa dzięki zatrzymaniu w kadrze nieistniejących już polskich krajobrazów. Co
więcej, tego typu zdjęcia są nie tylko małą częścią zbioru, sympatycznym dodatkiem, lecz stanowią o jego charakterze: wydaje się, że dla członków Towarzystwa fotografia była nie tyle narzędziem do lepszego utrwalania zabytków, ile zabytki często stanowiły pretekst do fotograficznej przygody podczas inwentaryzacyjnych wędrówek. To, że wiele z tych zdjęć można nazwać artystycznymi, że tchną one życiem, pełno w nich ludzi,
krajobrazu, codziennych przedmiotów to jednak nie tylko wynik
zafascynowania możliwościami fotografii, ale również zupełnie innego niż
dzisiaj rozumienia konserwacji i inwentaryzacji zabytków. Cenny zbiór fotografii TOnZP jest do dziś mało znany, udostępniany wąskiej grupie specjalistów. Nowoczesne technologie mogą jednak tę sytuację zmienić. Wystawa i towarzyszący jej katalog prezentują subiektywny wybór zdjęć ze zbioru TOnZP mający pokazać urok, charakter i znaczenie tej archiwalnej kolekcji (od zdjęć czysto inwentaryzacyjnych po piękne fotograficzne impresje), kontekst, w jakim powstawały zdjęcia podróż, odkrywanie i ratowanie zabytków), równocześnie odsłaniając ważną kartę z historii polskiej fotografii.
Powrót
Powrót
