Malarstwo Żydów Polskich

Na inaugurację nowootwartej siedziby Space Gallery przy ul. św. Marka 7, przygotowana została prezentacja malarstwa dużej grupy polskich artystów pochodzenia żydowskiego. Wielu z nich przeszło w swojej drodze twórczej przez Paryż, wpisując się swoją twórczością w „szkołę paryską", niektórzy tam pozostali, jeszcze inni tylko przemknęli przez paryskie salony. Pochodzili z Kamieńca Podolskiego, Drohobycza, Czortkowa - niedużych miast. i miasteczek na wschodzie, inni ze Lwowa, Krakowa, Łodzi. Umierali w Oświęcimiu, Treblince, Sobiborze, Drancy, w gettach Łodzi, Białegostoku. Niektórzy przeżyli i - jak Jonasz Stern - wychowali kilka roczników artystów polskich, wnieśli znaczący wkład w sztukę lat powojennych.

Na wystawie spotykają się prace artystów uznanych i cenionych przez miłośników sztuki, ale również twórców zapomnianych bądź mniej znanych w Polsce, którzy przez wiele lat mieszkali i tworzyli za granicą. Do nich należy Alicja Halicka (1894-1975), krakowianka od młodości mieszkająca w Paryżu. Tamtejsi odbiorcy doceniali często publikowane rysunki pięknej damy, która – pozostając w centrum artystycznego życia ówczesnej stolicy sztuki - przez wiele lat malowała obrazy, których tematem był krakowski Kazimierz. Przez większą część życia z Krakowem związany był natomiast Abraham Neuman (1873-1942) jeden z najzdolniejszych wychowanków „szkoły Stanisławskiego” autor wysmakowanych pejzaży. Dekoracyjnością urzekają również obrazy urodzonego w Kamieńcu Podolskim Abrahama Weinbauma (1890-1943) malarza od 1910 r. mieszkającego w Paryżu, ale biorącego jednocześnie udział w wystawach organizowanych przez łódzkie Stowarzyszenie „Start” Na wystawie prezentowane są także obrazy Samuela Hirszenberga (1865-1908), wychowanka krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, artysty odnoszącego się w swej twórczości do problemów związanych z miejscem diaspory w rzeczywistości społecznej Europy przełomu wieku XIX i XX. Niewątpliwą atrakcją wystawy jest jego praca Spinoza wyklęty, wykonana w technice pasteli wersja znanego płótna z 1907 roku. W podobny sposób rozumiał rolę swojego malarstwa związany z ruchem syjonistycznym Wilchelm Wachtel (1875-1942), urodzony we Lwowie absolwent krakowskiej ASP. Na wystawie przypomniano też twórczość niemal dziś zapomnianej Julii Acker (1898-1942), cenionej w latach międzywojennych lwowskiej portrecistki, malarki scen rodzajowych i martwych natur.
Ważne miejsce w ekspozycji zajmują płótna dwóch malarzy tej samej generacji – Romana Kramsztyka (1885 – 1942) oraz Henryka Haydena (1883 – 1970). Wczesna twórczość obu malarzy zdradza fascynacje sztuką Cezanne’a (Hayden również Ślewińskiego) później każdy z nich wykształcił odmienny styl i zakres zainteresowań. Hayden malował głównie pejzaże i martwe natury stopniowo odchodząc od impresjonistycznej estetyki w kierunku uproszczeń i geometryzacji. W twórczości Kramsztyka wyróżniają się akty i portrety. Skrajnie różne okazały się wojenne losy obu malarzy. Hayden przeżył wojnę we Francji aktywnie uczestniczył w artystycznym zyciu Paryża, Kramsztyk, którego wybuch wojny zaskoczyl w Polsce zginał zastrzelony na ulicach warszawskiego getta.
Na wystawie obejrzeć można także prace Joachima Weingarta (1895-1942), którego droga na paryskie salony wiodła z wschodniogalicyjskiego Drohobycza, miasta uwiecznionego na kartach prozy Bruno Schulza jako miejsce magiczne, umieszczone poza czasem i przestrzenią. W rzeczywistości to pełne zgiełku, szybko rozwijające się miasteczko okazało się istnym tyglem talentów – obok Weingarta (szkolnego kolegi autora Sklepów cynamonowych) drohobyckie gimnazjum ukończył również Henryk Langerman (1896 - 1944) malarz bardzo zaangażowany w działalność środowiska artystycznego we Lwowie, gdzie osiadł w 1933 roku mając za sobą pobyt w Weimarze, Wiedniu i Paryżu. Właścicielem rafinerii naftowej w Drohobyczu był Izaak Gottlieb, którego synowie udali się na studia do krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Najstarszy z nich Maurycy, zmarł w wieku zaledwie 23 lat, ale pozostawił po sobie dorobek, którego ranga zapewniła mu pozycję najwybitniejszego polskiego malarza żydowskiego pochodzenia. Portret autorstwa M. Gottlieba, jedyne tej klasy dzieło artysty znajdujące się w polskich zbiorach prywatnych, można oglądać na wystawie. Najmłodszy brat Maurycego Leopold (1879-1934), również absolwent krakowskiej uczelni, od 1904 r. osiadł w Paryżu gdzie obok Mojżesza Kislinga, Eugeniusza Zaka i Melanii Mutermilch stał się znaczącą postacią emigracyjnej elity Montparnassu i bodaj najmocniejszym ogniwem łączącym środowisko paryskie z nowopowstającymi grupami artystycznymi w Polsce (uczestniczył w wystawach Ekspresjonistów Polskich a od 1929 r. był członkiem grupy „Rytm”).
Ekspozycję znacząco wzbogacają pejzaże lwowskiego artysty Marcina Kitza (1891 – 1943), a także Józefa Kownera (1895 - 1967), Jakuba Pfefenberga (1900 - 1941) i Jakuba Markiela (1911 - 2008) Twórczość Kitza, początkowo wiązana z wpływami niemieckiego impresjonizmu szybko nabrała indywidualnego rysu stając się jednym z bardziej interesujących – choć wciąż niedostatecznie poznanych – zjawisk w malarstwie polskiego międzywojnia. Niezwykle rzadkie w polskich zbiorach są dzieła Józefa Kownera, urodzonego w Wilnie a następnie związanego z Łodzią Kownera. Zbiór przedwojennych prac tego malarza, członka grupy „Start i redaktora kwartalnika „Forma”, szczęśliwie przetrwał wojnę ukryty na terenie łódzkiego getta. Dzięki temu na wystawie obejrzeć można jeden z niezwykle rzadkich w polskich zbiorach obrazów Kownera z lat 30-tych. Środowisko łódzkie i krakowskie łączy osoba Jakuba Markiela. Markiel, urodzony w Łodzi absolwent krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych w 1933 roku otrzymał stypendium i przeniósł się do Paryża. W czasie wojny, deportowany i osadzony w jednym z podobozów KL Auschwitz wykonywał rysunki dokumentujące życie w obozie. Niektóre z nich znajdują się w zbiorach muzeum oświęcimskiego
Z kolei tematyka malarstwa Jakuba Pfefenberga, absolwenta krakowskiej ASP nierozerwalnie związana jest życiem lokalnej społeczności żydowskiej, jego obrazy przedstawiały sceny z życia mieszkańców dzielnicy Kazimierz, architekturę krakowskich zaułków. Tematyka podejmowana przez Pfefenberga wiąże się z twórczością Artura Markowicza (1872 – 1934), przedstawiciela starszej generacji krakowskich malarzy, ucznia Jana Matejki, który studia w krakowskiej SSP uzupełniał w akademii monachijskiej oraz Ecole des Beaux-Arts w Paryżu. Markowicz, znakomity rysownik, z mistrzostwem posługujący się techniką pasteli z upodobaniem podejmował tematykę związaną z życiem społeczności żydowskiej stając się dla całego pokolenia młodszych artystów autorytetem i opiekunem co potwierdziło powierzenie mu w 1930 roku funkcji prezesa krakowskiego Zrzeszenia Artystów Malarzy i Rzeźbiarzy. Do lat trzydziestych XX w. z Krakowem związany był również Leon Lewkowicz (1890 – 1950) malarz czerpiący inspirację z barwnej rodzajowości kultury polskich Cyganów, których portrety malowane w niezwykłej, „czułej” tonacji stanowią znak rozpoznawczy jego twórczości.
Na wystawie obecne są również wybrane prace innych malarzy międzywojnia, m. in.: Adolfa Behrmana (1876 – 1943) Samuela Finkelsteina (1890 – 1942), Samuela Hirszenberga (1865 – 1908 Jesekiela Kirszenbauma (1900 – 1954), Maurycego Minkowskiego (1882-1930),(Emila Szchinagla (1899 – 1934), Marka Szwarca (1892 – 1958), Anny Weingrun-Leiblich (1904 - ?).

Zorganizowanie wystawy byłoby niemożliwe bez pomocy ze strony prywatnych kolekcjonerów, którzy udostępnili nam swoje zbiory. To dzięki ich pasji gromadzenia nielicznych ocalałych z wojennej katastrofy dzieł polskich artystów żydowskiego pochodzenia możemy poszerzać swoją wiedzę na temat oszałamiającego bogactwem różnorodnych zjawisk życia artystycznego przedwojennej Polski.






Powrót