Malarstwo niderlandzkie

David Bailly Portret księcia Janusza Radziwiłła, 1632 (fot. Jerzy Buława)

Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Wrocław, Pl. Powstańców Warszawy 5
tel.(+48 71) 343 88 30, 372 51 50;1;3;6
fax (+48 71) 343 56 43
email: [email protected]

 
Niderlandczycy - obrazy ze zbiorów własnych


21 czerwca - 17 września 2006
wernisaż: 19 czerwca 2006

 
 


W zbiorach wrocławskiego Muzeum Narodowego znajduje się ponad 100 dzieł malarstwa niderlandzkiego. Pierwszy Katalog obrazów flamandzkich i holenderskich ze zbiorów MNWr, autorstwa Bożeny Steinborn, wydany został w 1973 roku i obejmował 52 dzieła. W czerwcu 2006 roku ukazał się katalog na nowo opracowany (przez tę samą autorkę) i znacznie poszerzony w stosunku do poprzedniego. 

Z okazji wydania tego bogato ilustrowanego tomu, zawierającego szczegółową charakterystykę wszystkich niderlandzkich dzieł, we wrocławskim muzeum otwarto wystawę Niderlandczycy - obrazy ze zbiorów własnych. Na wystawie prezentowany jest wybór wybitnych dzieł tego malarstwa, pochodzących z okresu XVI – XVIII w. Wśród prezentowanych prac są dzieła nigdy wcześniej niepokazywane szerszej publiczności, w tym obrazy uprzednio pozbawione właściwej atrybucji lub oczekujące przez lata na konserwację. Do pokazywanych po raz pierwszy należą Martwa natura z trofeami myśliwskimi (z 3. ćw. XVII w.) malarza antwerpskiego Nicasiusa Bernaertsa, dwa naśladowcze (w rodzaju Mattheusa van Helmonta) obrazy rodzajowe o moralizatorskiej treści Rodzina przy stole i Rodzina przy kominku (z 3. ćw. XVII w.), portret Tymoteusz ze swą babką Lois - kopia lub praca warsztatowa Willema Drosta, ucznia Rembrandta czy Krajobraz z wędrującym stadem (pocz. XVIII w.) Pietera van Bloemena, cenionego za realizm przedstawiania zwierząt w ruchu i umiejętne komponowanie statycznych elementów pejzażu z ożywionymi postaciami. 
 

Andries van Eertvelt Sztorm na morzu, przed 1630 r. (fot. Jerzy Buława)

Pejzaż to jeden z dominujących gatunków na wystawie. Nie brakuje - jako że była to specjalność mistrzów holenderskich, a od XVII w. także flamandzkich - obrazów o tematyce marynistycznej, którym przypisywano całą gamę metaforycznych znaczeń. W teatralnie stylizowanym Sztormie na morzu sprzed 1630 r. malarza z Flandrii Andriesa van Eertvelta obok uniwersalnych idei życia (które symbolizuje morze), losu (żeglowanie) czy niepewności egzystencji (statek) odnajdujemy, poprzez dyskretnie wkomponowane w obraz emblematy narodowe, nawiązania do treści historycznych (do wojny hiszpańsko-holenderskiej z okresu 1621-1648). Obok tematyki morskiej znalazły się na wystawie przykłady twórczości pejzażowej w duchu Claude’a Lorraine’a (Pejzaż z Kampanii z zamkiem z lat 40. XVIII w. Hendricka Fransa van Linta), w stylu włoskim (Krajobraz z ruinami akweduktu i trzodą z ok. 1650 r. wybitnego italianisty holenderskiego Jana Asselijna) czy w tradycji południowoniderlandzkiego pejzażu panoramicznego (Krajobraz z kamiennym mostem z 1600-1610 flamandzkiego mistrza pejzażu Joosa de Mompera). Wśród pejzaży prezentowanych na wystawie nie sposób pominąć znanej z dużej ilości kopii i replik, datowanej na k. XVI / pocz. XVII w., kompozycji Pejzaż zimowy z łyżwiarzami i pułapką na ptaki z pracowni Pietera Brueghela Młodszego. 

Pieter van Bloemen Krajobraz z wędrującym stadem, pocz. XVIII w. (fot. Jerzy Buława)

Ważną inspiracją w twórczości mistrzów obszaru niderlandzkiego były opowieści biblijne i mitologiczne. Na wrocławskiej wystawie na uwagę zasługuje scena oddania przez wodza Rzymian Scypiona młodej piękności przywódcy Alluciusowi namalowana przez ucznia Rembrandta Jacoba Willemsza de Weta (Wielkoduszność Scypiona z 1650-1675), dwa obrazy najbardziej znanego członka słynnej flamandzkiej rodziny malarzy Fransa Franckena Młodszego (Pojmanie Chrystusa z 1620-1630, Krezus i Solon z 1625-1650) czy niezwykle dramatyczne w swoim wyrazie, manierystyczne w zestawieniu kolorów przedstawienie Porwania Heleny Trojańskiej Gillisa van Valckenborcha z przełomu XVI i XVII w. 

Daleko poza prostą anegdotyczność i obrazowanie codzienności wykraczają sceny rodzajowe niderlandzkich mistrzów. Simon de Vos z Flandrii (Wiejski korowód z ok.1640), zestawiając realistycznie przedstawionych uczestników zabawy z istotami o mitologicznym rodowodzie, przestrzega przed skutkami pijaństwa. Podobnie dydaktycznie miało zapewne oddziaływać na odbiorcę dzieło Towarzystwo przy kartach (1650-1675) z pracowni Dircka Halsa, gdzie o dobrym wychowaniu przypomina nie tylko scena z graczami w centrum płótna, ale także wiszące w tle malowidło z symbolicznym, dryfującym po morzu, niemal tonącym żaglowcem. 

Swój rozdział na wystawie ma także doprowadzona do najwyższego kunsztu sztuka portretowa Flandrii i Holandii. W 1632 roku spod pędzla cenionego lejdejskiego portrecisty Davida Bailly wyszedł należący obecnie do wrocławskich zbiorów Portret księcia Janusza Radziwiłła. Choć malarza wyraźnie zdominowała strona formalna - precyzja szczegółu w stroju modela - dziełu nie brakuje pewnej psychologicznej głębi. Równie kunsztowne w swej dworskiej manierze są Portret dziecka z sikorką (1690) Carla de Moora czy Portret damy (1675-1700), którą Godfried Schalcken, mistrz „eleganckiej konwencji”, przedstawił w typowej dla jego twórczości romantycznej scenerii z naturą w roli głównej. 
 

Gaspar Peeter van Verbruggen Młodszy Alegoria przemijania, 4. ćw. XVII w. (fot. Jerzy Buława)

Niepełna byłaby prezentacja wrocławskiej kolekcji, gdyby zabrakło na niej przykładów motywów kwiatowych w twórczości mistrzów północnej Europy. Szczególnie uwagę zwraca Alegoria przemijania (4. ćw. XVII w.) Gaspara Peetera van Verbruggena Młodszego, który w malowaniu kompozycji kwiatowych doszedł do perfekcji, choć wykonanie motywów figuralnych na swoich obrazach pozostawiał innym artystom. Wrocławskie dzieło van Verbruggena Młodszego jest niezwykle sugestywne – motyw kruchości życia i upływu czasu wyrażają rekwizyty trzymane przez małego skrzydlatego Chronosa (klepsydra i gasnący fidybus) oraz przekwitające, cięte kwiaty, w których mistrzowie holenderscy widzieli symbol przemijania i nieuchronnej śmierci, jaka się z nim wiąże. 


Dorota Hartwich
(tekst publikowany także w Gazecie Antykwarycznej)