Józef Pankiewicz

    
Muzeum Narodowe w Poznaniu
Poznań, Al. Marcinkowskiego 9
tel.(+48 61) 856 80 00, 852 59 69
fax (+48 61) 851 58 98
email: [email protected]

 
Józef Pankiewicz. Życie i dzieło.
Artyście w 140. rocznicę urodzin.

23 kwietnia - 28 maja 2006
 
kurator: Maria Gołąb
aranżacja plastyczna: Klaudyna Jasiewicz

 
 


Od wielu lat Muzeum Narodowe w Poznaniu, sprowadza najlepsze wystawy przygotowane w innych ośrodkach muzealnych. Pokazane w ostatnim czasie monograficzne wystawy wybitnych malarzy, takich jak Henryk Rodakowski (wystawa przygotowana w Muzeum Narodowego w Krakowie), Władysław Ślewiński, Tadeusz Makowski, Zygmunt Waliszewski (w MN w Warszawie), Karol Hiller (w Muzeum Sztuki w Łodzi), Mikołaj Konstantin Ciurlionis (w Narodowym Muzeum Sztuki w Kownie) pozwoliły poznańskiej publiczności poznać sztukę wybitnych artystów i zaznajomić się jednocześnie z osiągnięciami innych muzeów. 
Tym razem w salach całego niemal parteru starego i nowego gmachu poznańskiego Muzeum Narodowego pokazywana jest wielka, monograficzna wystawa Józefa Pankiewicza, przygotowana w Muzeum Narodowym w Warszawie przez zespół autorów pod kierownictwem Elżbiety Charazińskiej - kuratora wystawy i autora części ekspozycji poświęconej malarstwu. Obok prezentacji całego niemal zachowanego dorobku malarskiego, wystawa pokazuje także rysunkowy warsztat artysty (przygotowany do ekspozycji i opracowany przez Annę Rudzińską) oraz grafikę (pod kuratelą Ewy Milicer) - będącą osobnym i wartym uważnego zwiedzania rozdziałem tej twórczości. W sumie wystawa obejmuje wybór około 200 obrazów olejnych, 150 rysunków i 100 grafik pochodzących z kolekcji muzealnych oraz zbiorów prywatnych w Polsce i za granicą 

Wśród wielu fenomenów jakimi opisać można artystyczne życie Pankiewicza, istotne wydaje się sprzężenie trzech czynników: ponad pięćdziesięcioletniego, intensywnego rozwoju tej twórczości, wrażliwości artysty na dokonujące się w sztuce przemiany i stale wysokiej artystycznej jakości. Ów splot sprawił, że Pankiewicz jest jednym z tych nielicznych twórców w polskiej sztuce, których obrazy znaczące były dla kilku następujących po sobie artystycznych formacji, zajmując zarazem w ich obrębie miejsce znaczące a często najwybitniejsze. Zaczynając od samych początków. Młody, 20-malarz, mający za sobą studia w warszawskiej Szkole Gersona a także petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych - maluje samodzielnie w warszawskiej pracowni (wraz z zaprzyjaźnionym od kilku lat i przez lat jeszcze kilka Władysławem Podkowińskim), mając za mistrza Aleksandra Gierymskiego. Poprzez tę twórczość właśnie wchodzi w trudne, rewolucyjne nieledwie w tamtym czasie i tamtym środowisku, arkana sztuki realistycznej. Maluje Targ na jarzyny za „Żelazną Bramą”. Wśród wielu sukcesów jakich obraz artyście przyczynił (obok medalu na Exposition Universalle w Paryżu w 1889 także zakup do najważniejszej - obok Rogalińskiej Edwarda Raczyńskiego - kolekcji Ignacego Korwin- Milewskiego), ważny był artystyczny „zysk”. Zdyskontował go malarz tuż po przyjeździe do Paryża w 1889 r., malując impresjonistyczny Targ na kwiaty (nie byłby on możliwy bez wcześniejszych doświadczeń realistycznego warsztatu). Obydwa obrazy, szczęśliwie na stałe w poznańskiej kolekcji, uświadamiają zarazem i bliskość i gwałtowaną odległość sąsiednich, artystycznych epok, bowiem Targiem na kwiaty dołącza Pankiewicz do wielkiej fali malarstwa słońca, pleneru i zdarzeń powszednich, zagarniającej - od Francji aż po Amerykę - wszystkie kraje europejskie. Choć fascynacja żywiołem impresjonizmu nie trwała w twórczości Pankiewicza długo, przyczyniła malarzowi podobnej sławy do tej, jaka dwadzieścia lat wcześniej stała się udziałem francuskich malarzy. Doświadczył więc artysta nie tylko udziału w warszawskim salonie odrzuconych (wystawiając w 1890 r. w Salonie Krywulta impresjonistyczne dzieła), ale również niezrozumienia, gwałtownych krytyk i szyderstwa. Czy następujące po tym dość szybkie odejście od czystego koloru w stronę malarstwa nocy, barw tłumionych, mglistych świateł, spowodowane było depresyjnymi nastrojami odrzuconego malarza, czy raczej niezawodnym słuchem malarskim pozwalającym współtworzyć Pankiewiczowi rodzący się polski symbolizm - nie sposób rozstrzygnąć. Zmiana malarskiego języka jest radykalna a namalowane w początkach lat 90. XIX w. nokturnowe, czyste pejzaże należą do najwybitniejszych osiągnięć polskiego symbolizmu. Nastrój tych obrazów, tajemnica ich wyrazu oraz mistrzostwo malarskiego warsztatu, w niezrównanych harmoniach barw ściszanych ku czerni (nie ustępujących mistrzowi tego rodzaju, Jamesowi Mc Whistlerowi), pozwala ten fragment twórczości uznać za jeden z najbardziej owocnych. Do osiągnięć malarstwa należy dodać podjętą wtenczas grafikę (uprawianą tylko nieco dłużej niż trwał ów symbolizm), w której od samego początku prezentował Pankiewicz i perfekcję graficznego warsztatu i bogactwo nowej formy artystycznej ekspresji. Osiągając spełnienie w obranej stylowej formule i w nowej roli peintre-graveur, po raz kolejny, i nie tylko raz, zmienia Pankiewicz swą sztukę . Pod koniec pierwszej dekady XX w., zapewne pod wpływem doświadczanego w Paryżu malarstwa fowistów, rozgrzewa paletę i modernizuje kompozycję, później, ulegając fascynacji japońskim rekwizytem, adaptuje dla swej sztuki „japonizujące” widzenie, kilka lat jeszcze potem, z młodzieńczym impetem podejmuje wyzwania nowoczesności. Maluje w Hiszpanii (w czasie I wojny światowej, dokąd wyjechał z Paryża), dzieła o oryginalnej malarskiej formule, zbliżając ku sobie antagonistyczny dotąd kubizm i fowizm i dając świadectwo - co podkreślano - niezwykłej determinacji w podążaniu za szybkimi wówczas zmianami sztuki. Zarzucając także i ten eksperyment dochodzi Pankiewicz do kolejnej pełni swego malarstwa, w niezwykłej urody bukolicznych pejzażach. Najlepsze obrazy z tej rozległej ilościowo grupy, malowane w drugiej dekadzie XX. w., to swoistego rodzaju summa artysty. Łączy w niej twórca malarstwo koloru i zapatrzenia w urodę świata ze sztuką o rodowodzie wewnętrznym, ujawniającą doświadczenia ducha - nie materii. 
Kilkaset dzieł - obrazów, grafik i rysunków - które pokazywanych na monograficznej wystawie Józefa Pankiewicza, to niezwykłe świadectwo artystycznego talentu i malarskiego spełnienia, ale też fascynująca możliwość odnajdywania tropów polskiej i europejskiej historii sztuki przełomu XIX i XX w., z których kilka zostało tu wskazanych. Inne czekają na odkrycie.