Jan Pamuła - Malarstwo, obiekty, obrazy cyfrowe

  

Galeria Sztuki Współczesnej ESTA
ul. Raciborska 8, 44-101 Gliwice
tel. (32) 335 41 06
fax. (32) 231 31 68 
tel. kom. 698 614 050, 501 584 136
email: ga[email protected]

Jan Pamuła 
Malarstwo - obiekty - obrazy cyfrowe

13 kwietnia - 10 maja 2007



Jan Pamuła, urodzony w 1944 roku w Spytkowicach, k. Oświęcimia. Studiował malarstwo i grafikę w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, 1961 -1968, i w Ecole Nationale Supérieure des Beaux Arts w Paryżu, 1967. Dyplom uzyskał w 1968 roku w Pracowni Malarstwa prof. Hanny Rudzkiej-Cybisowej. Obecnie jest profesorem w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Uprawia malarstwo, grafikę i media elektroniczne.

Miał ponad 50 wystaw indywidualnych w kraju i za granicą. Brał udział w kilkuset wystawach zbiorowych, międzynarodowych, krajowych i zagranicznych. Liczne nagrody, zwłaszcza za twórczość graficzną na wystawach międzynarodowych i ogólnopolskich. 
W 2003 roku - Nagroda im. Witolda Wojtkiewicza za wystawę malarstwa „ Obiekty geometryczne – retrospekcja” w Starmach Gallery.
Prace w zbiorach muzealnych: Muzeum Narodowe w Warszawie, Krakowie; Muzea Okręgowe / Szczecin, Chełm, Lublin/; Victoria and Albert Museum; Albertina w Wiedniu: Portlant Art. Museum w Oregon; Muzeum w Bochum; Muzeum w Gelsenkirchen;
Mondrian Museum w Amersfoort.

Jest wieloletnim członkiem ZPAP, oraz członkiem "Grupy Krakowskiej", wielokrotnym kuratorem oraz jurorem wystaw i konkursów.

Jan Pamuła - analiza twórczości

Na początku lat siedemdziesiątych Jan Pamuła zaczął interesować się językiem geometrii. Pod­stawowe założenie w jego sztuce stanowi konstrukcja, jako element stabilizujący kompozycję, oraz bar­wa, będąca wyrazem uczuć i ekspresji autora. Dualizm ten zauważyć można w twórczości artysty od początku lat siedemdziesiątych do chwili obecnej. Oprócz tego ważna w procesie twórczym jest metoda, system konstruowania obrazu. Zastosowanie form geometrycznych i ich organizacja na płaszczyźnie według z góry ustalonego systemu, mającego określony kod, zdają się być dla artysty kreatywnym polem do działania. Malarz stwierdza: „Zajmuję się abstrakcją geometryczną. Zawsze próbowałem tworzyć pewne całościowe systemy. Są ludzie, którzy lubią, jeżeli coś można ująć jako całość. Ja do nich należę".
Należy napomknąć, że Jan Pamuła w trakcie studiów i niedługo po ukończeniu akademii (tj. do 1969 r.) zajmował się malarstwem figuratywnym. Zapytany jak doszło do lak radykalnej zmiany języka plastycznego malarz odpowiada: „Namalowałem kiedyś niewielki obraz z błękitem i różową pla­mą. Malując plamę doznawałem największych emocji. W plamie i jej otoczeniu zawarte jest życie, życie substancjalne, esencja koloru. To było doświadczenie czystej formy i zetknięcie się z abstrakcją"2.
(…) „Obiekty geometryczne" (Układy wieloelementowe) to skomplikowane połączenia różnych, pod względem proporcji i kształtu blejtramów. W sumie stanowią obiekt przestrzenny i są następstwem dwóch poprzednich cykli: „Maszynki barwnej z ciągiem elementów wymiennych'1 (obiekt przestrzenny) i „Ukła­dów"' (kompozycja płaska). Rezygnacja z tradycyjnego nośnika, jakim jest krosno malarskie, na korzyść wielopłaszczyznowości, stanowi istotę koncepcji malarza. Źródłem tych kompozycji są wczesne rysunki przedstawiające dwie postacie zespolone ze sobą, bądź wspierające się wzajemnie. Gest objęcia postaci wyraża się w formie łuków nachodzących na siebie w górnej części obrazu. Krzywizny te prostują się u podstawy obiektu, przechodząc w prostokąty.
Pierwsze „Obiekty" powstały w połowie lat siedemdziesiątych. Ostatnie w 1981 roku. Tak jak w cyklach „Układy" czy „Maszynka barwna", gdzie elementy składowe zostały przemieszczane według dwóch wymiarów - szerokości i wysokości, tak w przypadku „Obiektów" wymiana zachodzi względem szerokości, wysokości i głębokości.

„Układy wieloelementowe", mimo geometrycznej struktury, nie są czystą, wykalkulowaną ge­ometrią. Kompozycja docelowa wywodzi się z, postaci, czyli jest syntezą zjawiska realnego. Jan Pamuła nazwał te obrazy „rozgrywkami geometrycznymi, systemami barwnymi, które się w różnorodny sposób rozwijają, w sumie stanowią jakieś byty. To takie byty barwne, w tym sensie, że faktycznie są to zjawiska zmaterializowane, istniejące obiektywnie, ale mające sens duchowy, psychiczny"*. Warto zaznaczyć, że każde dzieło posiada ustalony wymiar (do 2 metrów wysokości), zgodny z proporcjami ciała ludzkiego.
Wybór gamy kolorystycznej wynikł w danym momencie z odpowiednich predyspozycji psychicz­nych autora. Niekiedy paleta zawężona została do trzech podstawowych barw i wynikających z ich miesza­nia barw pochodnych. W innym przypadku artysta dokonał jakby „rozszczepienia pigmentu", stosując boga­ty i zróżnicowany zestaw kolorystyczny. Każdy element geometryczny obrazu (prostokąt bądź wielobok) posiada wartość barwną. Zestawienia tych figur pod względem wielkości i temperatury kołom są radykalne. Zastosowany gradient potęguje wrażenie dynamiki, nieustannego drgania powierzchni malarskiej.
Konstrukcja obrazu pod względem technicznym jest skomplikowana. Aby uzyskać formę łuku, artysta wyprofilował odpowiednio krosna malarskie, a raczej ramy. Posiadają one różną głębokość, a to w celu uzyskania wrażenia trójwymiarowości. Na ramy naciągnięte zostało płótno o bardzo drobnym splocie. Całość obiektu stanowią przykręcone śrubami blejtramy. Farba akrylowa nałożona równocześnie na powierzchnię płótna pędzlem, wałkiem a także metodą rozprysku, w efekcie dała jednorodną powierzchnię pod względem świetlistości barwy.
„Obiekty geometryczne" powstałe w 2001 roku, będące kontynuacją doświadczeń z lat siedem­dziesiątych, mimo podobnych założeń konstrukcyjnych, posiadają również swoistą warstwę znaczenio­wą. Rozbudowana tkanka malarska i swobodny wybór środków plastycznych daje w rezultacie zróżnico­wanie obiektów pod względem kompozycyjnym i znaczeniowym.
„Nekromanteion" to tytuł pracy, w której warstwa kolorystyczna stanowi o treści dzieła. Czerń, dominująca barwa w obrazie, to nie tylko kolor systemowy, konstrukcyjny, ale również wyraz ekspresji i przekaz pewnej intencji autora.
„Hermes, łowca cieni" to obiekt, w którym malarz świadomie ograniczył paletę barwną do skali szarości. Cień rozumiany jako przestrzeń pozbawiona światła i barwy wyrażony został poprzez gradację czerni i bieli. Nastrój poetycki dzieła spowodowany redukcją środków malarskich ma na celu wprowa­dzenie odbiorcy w sferę duchowości.

„Obiekty geometryczne" przy całej swojej złożonej morfologii posiadają przede wszystkim walory malarskie. Intensywna kolorystyka i radykalne, a zarazem wysublimowane zestawienia tonów zim­nych z ciepłymi, wytwarzają iluzję promieniowania światła z wnętrza obrazu (efekt osiągany w witrażu). Jan Pamuła bardzo dobitnie mówi o tym aspekcie: „Użyty przeze mnie kolor to raczej „światłokolor", będący jednocześnie światłem i kolorem. Kolorowe pasy i paski są ułożone regularnie w opar­ciu o prawa symetrii lub asymetrii i zasady kompozycji osiowej. Użyte przeze mnie barwy są rytmicznie stopniowane i cieniowane tworząc kontrastujące ze sobą grupy. Z jasności światła i koloru płynie obe­cność i nieobecność, ciemność i jasność, pełnia koloru i jej brak, które nadają każdej kompozycji jej niepowtarzalny charakter i znaczenie".
Cykl pt. „Zbiory chromatyczne" powstał w 1972 roku i był kontynuowany w latach 1976-77. Oparty został-podobnie jak omówione powyżej dzieła - również na języku geometrii. Podział płaszczy­zny obrazu na części składowe stanowi istotę koncepcji artysty.
Podstawowa figura poddana rozczłonkowaniu to prostokąt (lub kwadrat). Dzielenie pola obrazu przebiegało wzdłuż linii pionowej i poziomej. Powstały w len sposób mniejsze czworoboki, mające określo­ną, wynikłą z tej procedury, wielkość i proporcje. Liczebność tych elementów wynikała z ilości podziału. Natomiast odpowiednie uszeregowanie prostokątów zależne było od przyjętego a priori systemu dzielenia.
„Zbiory chromatyczne" to kompozycje złożone, wieloelementowe. Mnogość i różnorodność de­tali (czworoboków) pod względem proporcji wielkości wymogły na artyście większą i bardziej skuteczną kontrolę nad całością budowy działa malarskiego. Narodziła się potrzeba stworzenia pewnego systemu, reguły postępowania, której celem było uporządkowanie formy strukturalnej dzieła.
Kompozycje powstałe w latach siedemdziesiątych skonstruowane zostały metodą tradycyjną -przy użyciu linijki. Szczególnie trudnym zadaniem był podział płaszczyzny, w wyniku którego miały po­wstać figury o niepowtarzalnej wielkości. Każde takie rozbicie elementu wyjściowego autor chciał precy­zyjnie ustalić. Mając do czynienia z dużą ilością coraz mniejszych części składowych, mierzonych już w ułamkach milimetra, metoda odliczania odległości przy zastosowaniu liniału nie sprawdziła się.
Chcąc dokładnie określić strukturę obrazu, artysta postanowił posłużyć się komputerem.
Wyjazd stypendialny do Paryża w roku 1980 umożliwił twórcy zrealizowanie swoich wytycz­nych. W Centre Georges Pompidou w pracowni ARTA (Atelier de Recherches Techniques Avancees) powstał cykl rysunków, stanowiących kontynuację „Zbiorów chromatycznych".

„Serie komputerowe" to zestaw grafik wykonanych przy użyciu komputera. Zadaniem programu komputerowego było precyzyjne wykonanie podziałów pola obrazu tak, aby utworzyć „sieć" niepowta­rzalnych pod względem wielkości i proporcji elementów.
Dzielenie danego prostokąta zawsze na cztery części przebiegało liniowo, równolegle do podsta­wy figury, oraz prostopadle do jej boków.
Zastosowanie nowego medium pozwoliło twórcy na dalsze poszukiwania wyrazowe i formalne. Możliwość ustalenia głębokości podziałów, tzn. ilości elementów na całym rysunku, jak również dyspersji (rozrzutu prostokątów), decydowała o charakterze wizualnym dzieła.
Powstały w tym czasie dwa cykle: „Seria komputerowa l" i „Seria komputerowa 2" (około 60 rysunków).
Doświadczenia w pracowni ARTA wkrótce zaowocowały wieloma artystycznymi produktami oraz poszerzeniem warsztatu plastycznego z wykorzystaniem komputera.
W latach osiemdziesiątych Jan Pamuła wrócił do techniki tradycyjnej wykonując serię obrazów akrylowych na płótnie. Materiałem wyjściowym kompozycji malarskich był cykl grafik komputerowych pt. „Seria komputerowa l", wykonanych w Centre Georges Pompidou w Paryżu.
Powrót do techniki malarskiej wynikał z konieczności nadania rysunkom komputerowym warto­ści kolorystycznych. Praca nad obrazem polegała na dokładnym przeniesieniu układu kompozycyjnego z wydruku komputerowego. Wypełnienie każdego elementu kolorem, następowało według stałego wzor­ca. Cztery wybrane barwy odpowiadały czterem częściom podziału (prostokątom), zaś wybór pigmentu zależał wyłącznie od stanu emocjonalnego malarza i nie podlegał żadnemu systemowi. Powstały dwa duże cykle prac („Seria komputerowa" oraz „Dziesięć wersji jednego obrazu"), do których malarz chęt­nie wraca i dzisiaj.
Na początku lal dziewięćdziesiątych otworzyły się nowe perspektywy i możliwości techniczne dla artysty. Został zakupiony pierwszy komputer do użytku prywatnego.
Jan Pamuła wzbogacił swój warsztat pracy o nowy, techniczny potencjał. Mając bogaty dorobek twórczy, postanowił wykorzystać poprzednie doświadczenia zawodowe. Cykl obrazów „Seria kompute­rowa l" oraz „Dziesięć wersji jednego obrazu" wykonanych techniką akrylową wprowadził do kompute­ra metodą skanowania diapozytywu. Tak przygotowany materiał został użyty dla dalszej obróbki. Po­wstały cykle pt. „Obrazy" (Images) oraz „Leonardo", będące świadectwem nieposkromionej fantazji i wyobraźni autora.
Pełna swoboda w przekształcaniu formy wizualnej w konsekwencji doprowadziła do utworzenia nowego stylu, nowej interpretacji rzeczywistości. Artysta nie zrezygnował z języka abstrakcyjnego, pomi­mo zastosowania w obrazach cytatów plastycznych z poprzednich epok. W przypadku obu cykli „kompu­ter pełni rolę współtwórcy i wykonawcy, ujawniając maksymalne możliwości nowych technik. Pozwala także artyście na wprowadzenie zmian i udoskonalanie kompozycji niemal w nieskończoność, co jest niemożliwe w przypadku tradycyjnych matryc"10.
„Obrazy" stanowią syntezę doświadczeń lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Strukturą przy­pominają „Serie komputerowe", jednak nic posiadają właściwości systemowych. Ilość elementów została zwielokrotniona poprzez nakładanie się obrazów na siebie oraz pomnożenie (zróżnicowanie) koloru, który nie ogranicza się tylko do czterech barw.
W cyklu pt. „Leonardo" malarz wprowadził figurację. Cytaty ze znanych dzieł włoskiego twórcy, Leonarda da Vinci, zniekształcił według swojego uznania, uwspółcześniając je i nadając całości pracy specyficzny klimat.
Miłosz Pobiedziński



Jan Pamuła - wybrane wystawy indywidualne: 

1968 - Galeria La Scala, Rzym
1971 - Instytut Kultury Polskiej, Londyn
- Zaydler Gallery, Londyn
1973 - Galeria Arkady, Kraków
1977 - Galeria BWA, Łódź
1978 - Galeria Artystów Węgierskich, Pecs
1979 - Galeria "OUT" , Gdańsk
- Project Studio One, Nowy Jork
1980 - Instytut Polski, Paryż
- Galeria Desa, Kraków 
- Galeria BWA, Opole
1981 - Galeria Krzysztofory, Kraków
1982 - Fundacja Kościuszkowska, Nowy Jork
- Maria Hagadus Studio Gallery, Bedford Hills 
1984 - Black Gallery, Kraków 
1986/7 - "Galeria 72" , Chełm
1987 - Foyer Galerie, Darmstadt
- "Galeria Sztuki Aktualnej", M.A.Potocka,Kraków
1988 - Galeria Uniwersytetu Ślaskiego, Cieszyn
1990 - Galeria Podbrzezie, Kraków
1992 - Atrium Gallery, UCONN, Storrs, Conn.
1993 - Centrum Kultury, Kamienica Lamellich, Kraków
1994 - Windows Gallery, NYIT, Nowy Jork
- Rotunda Gallery, Fundacja Kościuszkowska, Nowy Jork 
- Galeria Aspekty, Warszawa
1996 - Pokaz towarzyszacy Miedzynarodowej Konferencji PAN „Grafika Komputerowa i Przetwarzanie Obrazów”, Machocice
1997 - Starmach Gallery, Krakow
1998 - Uekallie – Kan Gallery, Tokyo
1999 - Galeria Esta, Gliwice
2000 - Galeria 261, ASP Łódź
- Galeria Stara , BWA Lublin
- Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Wieża Ratuszowa
2001 - Starmach Gallery, Kraków
2002 - Mała Galeria, Nowy Sącz
- Akademicka Galeria Sztuki, Akademia Świętokrzyska, Kielce
2003 - Galeria Prezydencka, Pałac Branickich, Warszawa
2004 - Galeria ZPAP, Sukiennice, Kraków
- Galeria Biblioteki Sztuki, Uniwersytet, Zielona Góra
- Galeria ”Oko dla sztuki”, KSW, Kraków
- Bałtycka Galeria Sztuki Współczesnej, Galeria Kameralna, Słupsk
2005 - Tczewskie Triennale Grafiki / Indywidualna wystawa towarzysząca/, Tczew
- Instytut Polski, Praga, Wystawa Grafiki
- Instytut Polski, Bratysława, Wystawa Grafiki
- Rostworowski Gallery, „Dialog kolorów”- Wystawa Malarstwa / z Christine M. Pillot/


Wybrane wystawy międzynarodowe:

1970 - Międzynarodowe Biennale Grafiki, Musee d'Art Moderne, Paryż
1970,1976,1986 - Międzynarodowe Biennale Grafiki,Kraków
1974 - Międzynarodowe Biennale Sztuki, Menton
1978 - "Geometria i Emocja"- Tendencje geometryczne w grafice XX wieku, Muzeum Narodowe, Warszawa
1980 - Stypendyści Rządu Francuskiego, Salon UNESCO, Paryż
1981 - Międzynarodowe Biennale Sztuki, Brest
1982 - Międzynarodowe Biennale Grafiki, Bradford
- 8 Międzynarodowa Wystawa Grafiki, Kanagawa
- "From Winslow Homer to Robert Rauschenberg", Wystawa grafiki, Pratt Graphic Center Gallery, Nowy Jork
1984 - "Welt und Krakau", Międzynarodowa wystawa grafiki, Museum Fridericianum,Kassel 
1989 - 2 Międzynarodowy Festiwal Grafiki - Grafika Europy Wschodniej, Menton
1991,1994,1997 - Międzynarodowe Triennale Grafiki, Kraków 
1992/1993 -"Computer Graphics in Fine Arts", Galeria Państwowa, Bańska Bystrzyca; Medium Gallery, Bratysława 
1993 - New York Digital Salon, Art Directors Club, Nowy Jork
1994 - I Międzynarodowe Triennale " Kolor w Grafice", Toruń 
1985/1998 - "Sztuka i Geometria", wystawy towarzyszące międzynarodowym sympozjom, Galeria 72, Chełm
1997 - „Construttivismo, Concretismo, Cinevisualismo ....”, Galeria Arte Struktura, Mediolan
- „Piec wiekow grafiki polskiej”, Muzeum Narodowe, Warszawa
- „The Prints of the World”, Kagawa
1998 - Tokyo International Mini-Print Triennial, Tama Art. University Museum
- Computerkunst’98, Gladbeck
- Konstruktive Kunst in Polen, Stadtische Galerie, Freiburg
- Mini Print Finnland, Lahden Taidemusee, Lahti
1999 - Konstruktive Kunst in Polen, Tiroler Kunstpavillon, Innsbruck
- Miedzynarodowa wystawa „Sztuka konkretna i abstrakcja”, Goethe Institut + Galeria Sukiennice, Krakow
- "Kontrapunkt" , Galeria Otwarta , Warszawa.
- Międzynarodowe Triennale Grafiki , Fredrikstad .
- Pytanie o Metaforę , Arsenał – Muzeum Czartoryskich, Kraków
- Sztuka Dwóch Czasów, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk – Oliwa 
- Spotkania, Galeri Gra, Sztokholm 
- Polska grafika w kolekcji Lilja, Grafikenshus, Mariefred
- Fragmenty Dialogu, Pałac Sztuki, Lwów
- ASP w Krakowie – 180 lat tradycji, Archivio di Stato, Florencja 
2000 - Sztuka konkretna i abstrakcja, Galeria Studio, Warszawa Instytut Polski, Sztokholm
- Wobec Wyspiańskiego, Muzeum Narodowe, Kraków
- Przestrzenie Grafiki, Konsulat RP, Nowy Jork
- 3 Międzynarodowe Triennale Kolor w Grafice, Toruń
- Międzynarodowe Triennale Grafiki Kraków 2000, Kraków
- Intergrafia – 2000 Katowice, Światowa wystawa laureatów, Katowice
2001 - Costruttivismo, concretismo, cinevisualismo + nuova visualita internazionale, Omegna 
- 9th New York Digital Salon, SVA Museum, Nowy Jork
- Hommage à Paul Klee , Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu
2002 - 11 Międzynarodowe Triennale Małe Formy Graficzne, Łódź
- Międzynarodowe Biennale Grafiki Komputerowej „Matrices”, Budapest
- Sztuka Geometrii , Bałtycka Galeria Sztuki, Słupsk
- „Światło”, Malarstwo Abstrakcyjne, Galeria EL, Elbląg
- „Zeichen der Gegenwart”, Vienna Art. Center, Wiedeń
2003 - „Między abstrakcją a figuracją”, Ars Cracovia, Bonn
- Międzynarodowe Triennale „Kolor w Grafice”, Toruń
- „Mistrzowie Grafiki”, 5 Międzynarodowe Biennale, Györ
- (Grabowski, Orbitowski, Pamuła, Wiśniewski), Wystawa Malarstwa, Galeria Komart, Bratysława
- 11 Międzynarodowe Biennale Grafiki, Sarcelles
- „Rektorzy i forma”, Galeria Malarstwa ASP w Krakowie
- Artyści Grupy Krakowskiej, Galeria Krzysztofory
- „Światło”, Malarstwo Abstrakcyjne, Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku
- 6 Światowe Triennale Grafiki, Mały Format, Chamalières
- „ Japonia – Polska”, wystawa grafiki, Centrum Manggha, Kraków
2004 - „Japonia – Polska”, wystawa grafiki, Lublin, Łódź
- Międzynarodowa wystawa grafiki „Eurografik 2003/2005, Most Integracji Kultury Europejskiej” ,
Moskwa, Lipsk
- Międzynarodowa wystawa „ 20 plenerów spod znaku geometrii”, Galeria BWA, Katowice
- Wystawa Grafiki Polskiej , Galeria 1112, Chicago
- I Międzynarodowe Sympozjum i Wystawa Sztuki Nowych Mediów, Pekin
- „5 mal Abstrakt”, Sale Wystawowe Schloβ Düren
2005 - Międzynarodowa wystawa grafiki, Musashino Art. University Gallery.
- „Geometrisch – Konkret – VIII”, Muzeum Mondriana, Amersfoort - „Sakaide Art. Grand Pri 2005“, nagroda za grafikę /Laureate Prize za „Image 023”/
- „Kontakt-Impakt”, Portfolia Graficzne, Muzeum Narodowe w Poznaniu.
2006 - Międzynarodowe Triennale Grafiki, Kraków
- Międzynarodowe Biennale Grafiki Sarcelles, Wystawa Jubileuszowa, Kair, Muzeum Narodowe


Prace w zbiorach publicznych /wybór/: 
Albertina Graphische Sammlung, Wiedeń. Bochum Museum, Bochum. Portland Art Museum, Oregon. The Kosciuszko Foundation, Nowy Jork. Victoria and Albert Museum, Londyn. Muzeum Narodowe, Warszawa. Muzeum Narodowe, Kraków. Muzeum Oświęcimskie. Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego, Bydgoszcz. Muzea Okręgowe - Szczecin, Chełm, Bytom , Lublin. Muzeum Architektury, Wrocław. Zbiory Biblioteki Jagiellońskiej, Kraków. Kolekcja Politechniki Krakowskiej. Kolekcja Torsten Lilja. Muzeum Mondriana - Mondriaanhuis, Amersfoort.