INTUICJA, ROZUM, ZMYSŁY
INTUICJA,ROZUM, ZMYSŁY
Spotkanie poświęcone monografii twórczości
Elżbiety i Emila Cieślarów z lat 1960-2002
wydanej przez CSW Zamek Ujazdowski oraz Fundację "Ślad"
Elżbieta i Emil Cieślarowie wchodzili w życie artystyczne w dobie ustabilizowanej, wysokiej
pozycji, by nie rzec dominacji "nowoczesności". Szkoła, jaką przeszli: pracownie Oskara
Hansena i Jerzego Jarnuszkiewicza w warszawskiej ASP, wyposażyła ich w specyficzny,
proto-konceptualny warsztat (Hansen) oraz w świadomość potrzeby wzbogacania go o
wartości etyczne i ekspresyjne (Jarnuszkiewicz). Znaczące też było, ze względu na
zawodowe zainteresowania obojga wzornictwem przemysłowym, oddziaływanie Jerzego
Sołtana. Słowem - edukacja w połączeniu z osobistymi zainteresowaniami artystycznymi
predestynowały ich do wyboru drogi kontynuatorów tradycji awangardy modernistycznej z jej
etosem progresywnym, badawczym i społecznym zarazem. Zgodnie z tak wytyczonym
kierunkiem przebiegały pierwsze lata samodzielnej pracy twórczej obydwojga artystów.
Indywidualne poszukiwania Elżbiety Cieślar charakteryzowało podejście
analityczno-badawcze do zagadnień wzajemnych stosunków wyabstrahowanych elementów
plastycznych w przestrzeni ("Czas, przestrzeń, materia", 2 wersje z lat 1957-1959).
Prace Emila Cieślara z wczesnego okresu rozwijały możliwości zastosowania teorii Formy
Otwartej Oskara Hansena w dziedzinie plastyki monumentalnej (projekt zespołowy Pomnika
Bohaterów Warszawy, 1959; projekt Pomnika Mickiewicza dla Lubelskiej Spółdzielni
Mieszkaniowej, 1963). Współpracował też z Oskarem Hansenem przy plastycznym
rozwiązaniu zapory wodnej w Dębem k. Warszawy w 1963. Wspólnie sygnowane prace
Elżbiety i Emila Cieślarów obejmowały początkowo studia prawideł budowy, kompozycji i
wzajemnego oddziaływania czystych struktur wizualno-przestrzennych. Etap ten trwał do
1968, w którym to roku został podsumowany prezentacją pracy "Elementy przestrzeni"
(Wystawa 14 rzeźbiarzy, Zachęta) i instalacji świetlnej "Punkty" (Galeria Foksal).
Cezurę w drodze artystycznej obydwojga wyznaczyło przejęcie przez Elżbietę Cieślar
kierownictwa galerii Repassage w Warszawie w 1973. Emil Cieślar był współprowadzącym
galerię, współautorem jej profilu i specyfiki artystycznej. We wspólnych pracach Cieślarów,
prezentowanych w Repassage'u, znamienne jest odejście od zajmujących ich dotąd
problemów czysto artystycznych. Obiekt rzeźbiarski stał się elementem nawiązywania
kontaktu z drugim człowiekiem ("Kalejdoskop - popatrz przez rurę", 1972; akcja "Zbiór butów
używanych", 1975 oraz skierowana głównie do świata artystycznego seria działań pn.
"Karuzela postaw", 1975-1976). W innej, równoległej w czasie grupie prac ("Wykroje
krawieckie", 1972; "Słoń", 1973; seria "Labirynt", 1973-1974; "Camera obscura", 1974) uwaga
została położona na stworzenie wizualnej metafory, zdolnej wywołać psychiczną czy
emocjonalną reakcję widza. Wątkiem, który zarysował się w twórczości Cieślarów pod koniec
ich pobytu w Polsce, były prace o wymowie interwencyjno-politycznej (koncert "Wape rum"
Elżbiety Cieślar, 1977; dyptyk performances "Dobrze - Stańczyk", 1977). W 1977 Cieślarowie
opracowali projekt polskiego pawilonu na Biennale w Wenecji - alternatywnego wobec
oficjalnego, prezentującego nie tylko niezależną sztukę, lecz również idee społeczne opozycji
z kręgu KOR-u. Projekt ten nie został zrealizowany, zaginął w niewyjaśnionych
okolicznościach.
Kwestionowanie roli sztuki jako "instytucji" wyznaczającej granicę między artystą i odbiorcą
było tematem pism teoretycznych Cieślarów (cykl tekstów pt. "Prasować? - Przejść
ponownie? - Cerować" publikowanych w katalogach Repassage'u w latach 1974-1977;
broszury: "Karuzela postaw", 1976; "O roli intuicji, twórczości i instytucji sztuki w życiu",
1976). Skupione wokół galerii Repassage środowisko, obejmujące artystów i
nieprofesjonalistów, tworzyło jedno z najważniejszych ognisk odłamu kontrkulturowego
polskiej neoawangardy lat 70.
W początku 1978 Cieślarowie wyjechali na stałe do Francji. W 1979 wystąpili z głośną
kontestacją wystawy "Paris-Moscou" (akcja pt. "Trumna Malewicza"), w której demaskowali
zakłamanie obu partnerów tego przedsięwzięcia: strony radzieckiej, która ujawniała tradycje
swej awangardy konstruktywistycznej jedynie "na eksport" i strony francuskiej, która będąc
tego świadoma, dawała fory sowieckiej obłudzie. Podobnie ostry polityczny wydźwięk miała
akcja "Pokój olimpijski", powtarzana przed Centrum Pompidou w Paryżu przez cały czas
trwania Olimpiady w Moskwie 1980, podejmująca temat wojny w Afganistanie. W 1980
Cieślarowie włączyli się do prac francuskiego Komitetu Solidarności z "Solidarnością". Po
wprowadzeniu stanu wojennego podejmowali działania artystyczne w związku z sytuacją w
Polsce (akcja "Pochód i płyta" 24 XII 1981, kontestacja w Assemblée Nationale przeciw
wizycie parlamentarzystów francuskich w Polsce w 1984, liczne plakaty, druki i ulotki). Na
gruncie prywatnym kontynuowali wspólnie wątek działań społeczno-integracyjnych w gronie
przyjaciół (np. "Portret Grupy", 1985) lub adresowanych do lokalnych społeczności ("Słoń" -
realizacja II dla ludności pochodzenia afrykańskiego, 1988).
Indywidualnie od 1982 Emil Cieślar prowadzi studia nad barwami. W pierwszym etapie stworzył "Kolekcję kolorów", podstawę dalszych działań kombinatorycznych. W 1985 zaczął budować instrument "Muzyka barw", który kilkakrotnie udostępniał publiczności, również na wystawach w Polsce. Elżbieta Cieślar w latach 1985-1989 rzeźbiła zespół siedzisk "Karuzela sióstr", w 1990 "Karuzelę Ty-Tutaj-Dzisiaj" - prace kontynuujące ideę "Karuzeli postaw" z lat 70.
Wspólną realizacją obojga są "Schody pamięci" (1988-1989), reminiscencja ich kontaktów i przeżyć z okresu działań podejmowanych na rzecz podziemnej "Solidarności" w Polsce stanu wojennego. Od 1984 Cieślarowie odwiedzają Polskę, uczestnicząc w tym czasie w wystawach zbiorowych, m. in.: "W kręgu pracowni Jarnuszkiewicza", ASP, Warszawa 1985; "Rzeźba w ogrodzie", SARP, Warszawa 1988; "Polak Niemiec Rosjanin", Dawne Zakłady Norblina, Warszawa 1989; "Magowie i mistycy", Centrum Sztuki Współczesnej, Warszawa 1991; "Jesteśmy", Galeria Zachęta, Warszawa 1991; "Nowoczesna rzeźba polska 1955-1992", Centrum Rzeźby Polskiej, Orońsko 1992/93 "Wobec Matejki", Muzeum Narodowe, Kraków 1994. W 1993 byli kuratorami najważniejszej części retrospektywnej wystawy "Sigma Galeria Repassage Repassage 2 Re'Repassage" w Galerii Zachęta w Warszawie. Ponadto Elżbieta Cieślar od 1991 zrealizowała w Polsce kilka filmów oświatowych o sztuce najnowszej (o Grzegorzu Kowalskim, Krzysztofie M. Bednarskim, Piotrze Kurce, Jerzym Jarnuszkiewiczu, Stefanie Gierowskim i Jarosławie Modzelewskim). W 1993 utworzyła Stowarzyszenie Edukacji Artystycznej "Ślad" z siedzibą w Warszawie.
W 1993 Cieślarowie przenieśli się spod Paryża do miejscowości Vallorcine w Alpach, gdzie zorganizowali otwartą pracownię artystyczną, a rok później powołali do życia stowarzyszenie "Art et Montagne", propagujące twórczość artystyczną wśród lokalnej społeczności. W 1999 przenieśli tę aktywność do położonego nieopodal St. Jeoire, gdzie przebywają do dziś. Emil Cieślar w latach 1999-2000 rozwinął swój projekt "kolorystyczny" w skali monumentalnej, projektując świetlny koncert dla katedry w Bourges. Odniósł się w tym projekcie do symboliki Starego i Nowego Testamentu, wpisanej w program ikonograficzny gotyckiej katedry, którą zredukował do podstawowych form tęczy i krzyża. Jego koncepcja zdaje się zmierzać do stworzenia za pomocą światła i barwy uniwersalnej metafory. Artysta potwierdza tym samym niezmiennie swój związek z linią konstruktywistycznej awangardy XX wieku.
Zainteresowania Elżbiety Cieślar w ostatnim okresie koncentrują się na rzeźbie w drewnie. Nie jest to jednak klasyczna rzeźba "w materiale". Poszczególne realizacje związane są ściśle z koniecznym "dopełnieniem" - osobą, która bądź uruchamia, porusza czy w inny sposób manipuluje obiektem ("Kamienna dróżka", "Przejście pionowe", 1995), bądź odwrotnie - swym ciałem ożywia rzeźbę, tkwiąc w niej czy stanowiąc jej integralną część ("A może stać się drzewem", 1995; "Stojąca", 1996, "Leżąca", 1997, "Skóra", 1997, "Na czworakach", 2000). Niezależnie od sposobu, w jaki dochodzi do kontaktu, zasadą jest interakcja. Elżbieta Cieślar okazuje się w tym nieodrodną dziedziczką Formy Otwartej.
Maryla Sitkowska
Powrót
Spotkanie poświęcone monografii twórczości
Elżbiety i Emila Cieślarów z lat 1960-2002
wydanej przez CSW Zamek Ujazdowski oraz Fundację "Ślad"
Elżbieta i Emil Cieślarowie wchodzili w życie artystyczne w dobie ustabilizowanej, wysokiej
pozycji, by nie rzec dominacji "nowoczesności". Szkoła, jaką przeszli: pracownie Oskara
Hansena i Jerzego Jarnuszkiewicza w warszawskiej ASP, wyposażyła ich w specyficzny,
proto-konceptualny warsztat (Hansen) oraz w świadomość potrzeby wzbogacania go o
wartości etyczne i ekspresyjne (Jarnuszkiewicz). Znaczące też było, ze względu na
zawodowe zainteresowania obojga wzornictwem przemysłowym, oddziaływanie Jerzego
Sołtana. Słowem - edukacja w połączeniu z osobistymi zainteresowaniami artystycznymi
predestynowały ich do wyboru drogi kontynuatorów tradycji awangardy modernistycznej z jej
etosem progresywnym, badawczym i społecznym zarazem. Zgodnie z tak wytyczonym
kierunkiem przebiegały pierwsze lata samodzielnej pracy twórczej obydwojga artystów.
Indywidualne poszukiwania Elżbiety Cieślar charakteryzowało podejście
analityczno-badawcze do zagadnień wzajemnych stosunków wyabstrahowanych elementów
plastycznych w przestrzeni ("Czas, przestrzeń, materia", 2 wersje z lat 1957-1959).
Prace Emila Cieślara z wczesnego okresu rozwijały możliwości zastosowania teorii Formy
Otwartej Oskara Hansena w dziedzinie plastyki monumentalnej (projekt zespołowy Pomnika
Bohaterów Warszawy, 1959; projekt Pomnika Mickiewicza dla Lubelskiej Spółdzielni
Mieszkaniowej, 1963). Współpracował też z Oskarem Hansenem przy plastycznym
rozwiązaniu zapory wodnej w Dębem k. Warszawy w 1963. Wspólnie sygnowane prace
Elżbiety i Emila Cieślarów obejmowały początkowo studia prawideł budowy, kompozycji i
wzajemnego oddziaływania czystych struktur wizualno-przestrzennych. Etap ten trwał do
1968, w którym to roku został podsumowany prezentacją pracy "Elementy przestrzeni"
(Wystawa 14 rzeźbiarzy, Zachęta) i instalacji świetlnej "Punkty" (Galeria Foksal).
Cezurę w drodze artystycznej obydwojga wyznaczyło przejęcie przez Elżbietę Cieślar
kierownictwa galerii Repassage w Warszawie w 1973. Emil Cieślar był współprowadzącym
galerię, współautorem jej profilu i specyfiki artystycznej. We wspólnych pracach Cieślarów,
prezentowanych w Repassage'u, znamienne jest odejście od zajmujących ich dotąd
problemów czysto artystycznych. Obiekt rzeźbiarski stał się elementem nawiązywania
kontaktu z drugim człowiekiem ("Kalejdoskop - popatrz przez rurę", 1972; akcja "Zbiór butów
używanych", 1975 oraz skierowana głównie do świata artystycznego seria działań pn.
"Karuzela postaw", 1975-1976). W innej, równoległej w czasie grupie prac ("Wykroje
krawieckie", 1972; "Słoń", 1973; seria "Labirynt", 1973-1974; "Camera obscura", 1974) uwaga
została położona na stworzenie wizualnej metafory, zdolnej wywołać psychiczną czy
emocjonalną reakcję widza. Wątkiem, który zarysował się w twórczości Cieślarów pod koniec
ich pobytu w Polsce, były prace o wymowie interwencyjno-politycznej (koncert "Wape rum"
Elżbiety Cieślar, 1977; dyptyk performances "Dobrze - Stańczyk", 1977). W 1977 Cieślarowie
opracowali projekt polskiego pawilonu na Biennale w Wenecji - alternatywnego wobec
oficjalnego, prezentującego nie tylko niezależną sztukę, lecz również idee społeczne opozycji
z kręgu KOR-u. Projekt ten nie został zrealizowany, zaginął w niewyjaśnionych
okolicznościach.
Kwestionowanie roli sztuki jako "instytucji" wyznaczającej granicę między artystą i odbiorcą
było tematem pism teoretycznych Cieślarów (cykl tekstów pt. "Prasować? - Przejść
ponownie? - Cerować" publikowanych w katalogach Repassage'u w latach 1974-1977;
broszury: "Karuzela postaw", 1976; "O roli intuicji, twórczości i instytucji sztuki w życiu",
1976). Skupione wokół galerii Repassage środowisko, obejmujące artystów i
nieprofesjonalistów, tworzyło jedno z najważniejszych ognisk odłamu kontrkulturowego
polskiej neoawangardy lat 70.
W początku 1978 Cieślarowie wyjechali na stałe do Francji. W 1979 wystąpili z głośną
kontestacją wystawy "Paris-Moscou" (akcja pt. "Trumna Malewicza"), w której demaskowali
zakłamanie obu partnerów tego przedsięwzięcia: strony radzieckiej, która ujawniała tradycje
swej awangardy konstruktywistycznej jedynie "na eksport" i strony francuskiej, która będąc
tego świadoma, dawała fory sowieckiej obłudzie. Podobnie ostry polityczny wydźwięk miała
akcja "Pokój olimpijski", powtarzana przed Centrum Pompidou w Paryżu przez cały czas
trwania Olimpiady w Moskwie 1980, podejmująca temat wojny w Afganistanie. W 1980
Cieślarowie włączyli się do prac francuskiego Komitetu Solidarności z "Solidarnością". Po
wprowadzeniu stanu wojennego podejmowali działania artystyczne w związku z sytuacją w
Polsce (akcja "Pochód i płyta" 24 XII 1981, kontestacja w Assemblée Nationale przeciw
wizycie parlamentarzystów francuskich w Polsce w 1984, liczne plakaty, druki i ulotki). Na
gruncie prywatnym kontynuowali wspólnie wątek działań społeczno-integracyjnych w gronie
przyjaciół (np. "Portret Grupy", 1985) lub adresowanych do lokalnych społeczności ("Słoń" -
realizacja II dla ludności pochodzenia afrykańskiego, 1988).
Indywidualnie od 1982 Emil Cieślar prowadzi studia nad barwami. W pierwszym etapie stworzył "Kolekcję kolorów", podstawę dalszych działań kombinatorycznych. W 1985 zaczął budować instrument "Muzyka barw", który kilkakrotnie udostępniał publiczności, również na wystawach w Polsce. Elżbieta Cieślar w latach 1985-1989 rzeźbiła zespół siedzisk "Karuzela sióstr", w 1990 "Karuzelę Ty-Tutaj-Dzisiaj" - prace kontynuujące ideę "Karuzeli postaw" z lat 70.
Wspólną realizacją obojga są "Schody pamięci" (1988-1989), reminiscencja ich kontaktów i przeżyć z okresu działań podejmowanych na rzecz podziemnej "Solidarności" w Polsce stanu wojennego. Od 1984 Cieślarowie odwiedzają Polskę, uczestnicząc w tym czasie w wystawach zbiorowych, m. in.: "W kręgu pracowni Jarnuszkiewicza", ASP, Warszawa 1985; "Rzeźba w ogrodzie", SARP, Warszawa 1988; "Polak Niemiec Rosjanin", Dawne Zakłady Norblina, Warszawa 1989; "Magowie i mistycy", Centrum Sztuki Współczesnej, Warszawa 1991; "Jesteśmy", Galeria Zachęta, Warszawa 1991; "Nowoczesna rzeźba polska 1955-1992", Centrum Rzeźby Polskiej, Orońsko 1992/93 "Wobec Matejki", Muzeum Narodowe, Kraków 1994. W 1993 byli kuratorami najważniejszej części retrospektywnej wystawy "Sigma Galeria Repassage Repassage 2 Re'Repassage" w Galerii Zachęta w Warszawie. Ponadto Elżbieta Cieślar od 1991 zrealizowała w Polsce kilka filmów oświatowych o sztuce najnowszej (o Grzegorzu Kowalskim, Krzysztofie M. Bednarskim, Piotrze Kurce, Jerzym Jarnuszkiewiczu, Stefanie Gierowskim i Jarosławie Modzelewskim). W 1993 utworzyła Stowarzyszenie Edukacji Artystycznej "Ślad" z siedzibą w Warszawie.
W 1993 Cieślarowie przenieśli się spod Paryża do miejscowości Vallorcine w Alpach, gdzie zorganizowali otwartą pracownię artystyczną, a rok później powołali do życia stowarzyszenie "Art et Montagne", propagujące twórczość artystyczną wśród lokalnej społeczności. W 1999 przenieśli tę aktywność do położonego nieopodal St. Jeoire, gdzie przebywają do dziś. Emil Cieślar w latach 1999-2000 rozwinął swój projekt "kolorystyczny" w skali monumentalnej, projektując świetlny koncert dla katedry w Bourges. Odniósł się w tym projekcie do symboliki Starego i Nowego Testamentu, wpisanej w program ikonograficzny gotyckiej katedry, którą zredukował do podstawowych form tęczy i krzyża. Jego koncepcja zdaje się zmierzać do stworzenia za pomocą światła i barwy uniwersalnej metafory. Artysta potwierdza tym samym niezmiennie swój związek z linią konstruktywistycznej awangardy XX wieku.
Zainteresowania Elżbiety Cieślar w ostatnim okresie koncentrują się na rzeźbie w drewnie. Nie jest to jednak klasyczna rzeźba "w materiale". Poszczególne realizacje związane są ściśle z koniecznym "dopełnieniem" - osobą, która bądź uruchamia, porusza czy w inny sposób manipuluje obiektem ("Kamienna dróżka", "Przejście pionowe", 1995), bądź odwrotnie - swym ciałem ożywia rzeźbę, tkwiąc w niej czy stanowiąc jej integralną część ("A może stać się drzewem", 1995; "Stojąca", 1996, "Leżąca", 1997, "Skóra", 1997, "Na czworakach", 2000). Niezależnie od sposobu, w jaki dochodzi do kontaktu, zasadą jest interakcja. Elżbieta Cieślar okazuje się w tym nieodrodną dziedziczką Formy Otwartej.
Maryla Sitkowska
Powrót

