Inspiracje sztuką Japonii w twórczości Stanisława Wyspiańskiego

Jesień i zimę 1904 /1905 roku, ciężko chory Stanisław Wyspiański – z polecenia lekarzy – spędzał w swoim mieszkaniu przy ul. Krowoderskiej. Dzięki namowom Feliksa Jasieńskiego, znanego kolekcjonera sztuki europejskiej i Dalekiego Wschodu, rozpoczął malowanie nie malowniczego widoku z okna pracowni (tzw. szafirowej), z motywem Kopca Kościuszki na horyzoncie, drogi i nasypu kolejowego. Ów widok ukazywał w zmiennych warunków atmosferycznych i o różnych porach dnia.

Mimo, iż historia powstania Widoków jest dobrze udokumentowana, do dzisiaj nie wiemy ile obrazów Wyspiański namalował i jakie były ich losy.

W polskich kolekcjach państwowych – w Muzeum Narodowym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Warszawie, Muzeum Śląskim w Katowicach i Zamku Królewskim w Warszawie – znajduje się dziesięć prac, dwie w kolekcjach prywatnych oraz jedna w zbiorach prywatnych w USA.

„Istnieją już trzy serie Kopców, których nazwany zostałem przez twórcę «ojcem chrzestnym». Pokazało się, że Wyspiański jest pejzażystą. Ostatnia seria, najtęższa, składa się z dwudziestu pasteli, największego formatu na wysokość. Dwie poprzednie, formatu mniejszego na szerokość, składają się – z dwudziestu mniej więcej pasteli. Wszystkie te dzieła powędrowały pojedynczo w świat” – pisał we wspomnieniach w 1911 roku Feliks Jasieński.

Serie Widoków z okna pracowni artysty na Kopiec Kościuszki, unikalne w sztuce polskiej, Wyspiański wykonał w technice pastelowej, którą mistrzowsko opanował, a umożliwiającej odnotowywanie zmiennych warunków atmosferycznych.

Pierwszą serię malował między 8 a 14 grudnia 1904 roku, odnotowując niemal każdy z pejzaży w swoim Raptularzu. W ciągu siedmiu dni powstało siedem obrazów formatu poziomego oraz kilka pionowego. Zapewne te obrazy zaprezentował na wystawie zbiorowej w Świetlicy Pałacu Sztuki w styczniu 1905 r.

Dziś znamy tylko pięć z nich (rozproszone w zbiorach Muzeów Narodowych w Krakowie i Warszawie, w Muzeum Śląskim w Katowicach oraz w kolekcjach prywatnych).

Trzecia seria Widoków z okna, w pionowym formacie dużego rozmiaru, powstała między 25 stycznia a 3 lutego 1905 roku. Obrazów było zapewne dziesięć, malowanych przez sześć dni. Przez trzy pierwsze, od środy 25 stycznia do piątku 27 stycznia, malował po dwa dziennie, badając efekty zmienności aury rano i po południu. Kolejne tworzył już z przerwami, po jednym w sobotę 28, potem we wtorek 31 stycznia i w piątek 3 lutego. Autorski tytuł serii to Kronika kilku dni. Wyspiański każdy z pasteli opatrzył nie tytułem, lecz datą dzienną i porą dnia. Obecnie znamy tylko pięć z nich (w zbiorach Muzeów Narodowych w Krakowie i w Warszawie oraz w kolekcji prywatnej).

Kronikę kilku dni Wyspiański zaprezentował w marcu 1905 roku na IV Wystawie Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” w warszawskiej Zachęcie. Wyspiański za ten zespół 10 pasteli otrzymał w 1906 roku nagrodę im. Probusa Barczewskiego, przyznaną przez krakowską Akademię Umiejętności..

Te rewelacyjne dzieła nie mają bezpośrednich inspiracji malarskich, ale już współcześni badacze dostrzegli związki formalne z japońskimi drzeworytami – serią Katsushiki Hokusaia Trzydzieści sześć widoków góry Fuji.

Krytycy wskazali także na analogiczne zjawiska w sztuce światowej, na serię widoków katedry w Rouen Claude’a Moneta (Feliks Jasieński) i na pejzaże Paula Cézanne’a z górą Sainte Victoire (Agnieszka Morawińska).

Inspirację sztuką w Japonii można dostrzec niemal w całym plastycznym dziele Stanisława Wyspiańskiego. Jasne to było już dla współczesnych artyście krytyków. Wincenty Trojanowski trafnie zauważył, iż Wyspiański „nie mógł nie ulec wpływom japońskich drzeworytów i malowideł, jakiekolwiek (a wiemy to z jego listu), stanowczo się tego wypierał. Kontrasty kolorystyczne Japończyków, rozkład barw szerokimi plamami, unikanie półtonów, układ mas w kompozycji, rysunek drzew o gałązkach niespokojnie załamywanych, wszystko to znalazło w talencie Wyspiańskiego pokrewną nutę, gdyż wszystko to jest wysoce dekoracyjne. Toteż w Wyspiańskiego krajobrazach to wszystko się spotyka”. A przecież Wyspiański najwyżej cenił w sztuce kategorię dekoracyjności, mówiąc swoim uczniom: „obraz jest dobry wówczas, jeżeli jest dekoracyjny, tylko dekoracyjny obraz może być dobry”.

Na wystawie, obok serii Widoków z okna, prezentujemy wybrane dzieła dobitnie ilustrujące użycie przez Wyspiańskiego elementów zaczerpniętych z japońskiej tradycji. Do najważniejszych należą: umiejętność stosowania – by użyć określenia Jasieńskiego – „genialnej stenografii artystycznej”, a więc syntetyzowania i upraszczania, posługiwania się płynną i giętką rytmicznie pulsującą linią, płaską plamą, „mówiącą pustką”, swobodną asymetryczną kompozycją, wycinkowym, fragmentarycznym traktowaniem motywu, stosowanie ruchomego punktu widzenia (łączenie w jednym dziele kilku punktów obserwacji), ujęć z „lotu ptaka” lub z „żabiej perspektywy”, gwałtownego skrótu perspektywicznego, motywu zakratowania (ukazania pozornie głównego motywu poprzez umieszczone na pierwszym planie gałęzie drzew, kwiaty i krzewy oraz padający śniegu), zautonomizowaną barwą.