Cała paleta barw. Sztuka Młodej Polski i jej kontynuacje

Zdawać by się mogło że, na temat sztuki Młodej Polski powiedziano już prawie wszystko, pomimo to temat ten w literaturze wciąż wraca, a wystawy cieszą się niesłabnącym powodzeniem publiczności. Zarówno specjaliści jak i rzesze mniej profesjonalnych odbiorców sztuki znajdują się pod stałym urokiem twórczości tego okresu i nic nie wskazuje na to by ten stan rzeczy miał się zmienić. Ten złoty okres polskiej sztuki zaistniał jakby na przekór trudnym warunkom materialnym i politycznym swego czasu. Czasu, w którym sztuka stała się prawie religią i prawdziwym powołaniem dla jej twórców, poszukujących piękna form zarówno w prozaicznym codziennym otoczeniu człowieka, jak i próbujących dotrzeć do jego wnętrza, uczuć i emocji. Dało to w konsekwencji wielką rozmaitość indywidualnych poszukiwań artystycznych i bogactwo ich efektów. W tym wydaje się tkwić sedno niezwykłości, urody i czaru powstałych wówczas dzieł.

Otwarcie się na nowe, tendencje w sztuce zachodniej zaowocowało, między innymi, nadzwyczajnym rozwojem malarstwa pejzażowego. Naturę obserwowano i malowano bezpośrednio w plenerze, z wielkim uwrażliwieniem na kwestię światła i jego oddziaływania na kolor, w czym bezcenne okazało się zapoznanie z doświadczeniami malarstwa francuskich impresjonistów. Na przełomie wieków Paryż stał się Mekką artystów. W międzynarodowym środowisku bohemy artystycznej, jak w tyglu mieszały się najnowsze kierunki, mody, style i źródła inspiracji. Stolicę Francji obowiązkowo odwiedzali artyści młodopolscy, poszukując przeciwwagi dla solennej sztuki szkoły monachijskiej, poddawali się nowymi prądom i tendencjom. W malarstwie ze szczególnym uwrażliwieniem podchodzono do kwestii koloru i światła. Obrazy uwalniały się od "monachijskich sosów" – bazujących na ciężkich brązach, na rzecz jasnych, czystych barw. Malarze na ogół rozjaśniali palety, używali jasnych, soczystych kolorów, śmiało ze sobą zestawianych.

Nie można przecenić rangi tematyki pejzażowej dla całego okresu Młodej Polski, kiedy to malarze wyszli ze sztalugami z pracowni, aby wprost z natury odtwarzać uroki plenerów, ich prześwietlonych słonecznym światłem żywych barw. Malowano przede wszystkim rodzime krajobrazy, uwieczniając ich klimat i charakter. Pejzaż stał się odrębną, pełnoprawną i niezwykle szybko rozwijającą się dziedziną malarstwa. Zajmowali się nim najwybitniejsi: Leon Wyczółkowski, Julian Fałat, Stanisław Wyspiański, ale sensem całej swojej twórczości uczynił go Jan Stanisławski. To jego niewielkie - jakby na przekór olbrzymiej osobie artysty - widoki pól, stepów, rozlewisk rzek, otworzyły nowy rozdział w nowoczesnym widzeniu krajobrazu. Stanisławski równoprawnie traktował wszystkie elementy rzeczywistości, z których każdy mógł stać się głównym motywem obrazów: kępa bodiaków, ule, trawy, rozległe pola, chmury na niebie. Uproszczone w formie, malowane impresyjnie, stanowiły studium światła i koloru w przestrzeni.

Jan Stanisławski Studium obłoków olej/dykta, 15 x 21,5 cm, w św. ramy, sygn. p. d.: "JAN STANISŁAWSKI"
Eksponowane na wystawie Studium Obłoków, posiada wszystkie te cechy. Kompozycja podzielona linią horyzontu na dwie nierówne części, z których większa oddana została spiętrzonej masie, deszczowych chmur kłębiących się nad polem, pociemniałym, z braku światła, które tylko na horyzoncie prześwieca różowawo, zimnym burzowym blaskiem. Stanisławski uchwycił, jak zawsze po mistrzowsku, ten przelotny moment zmian pogody i światła w przyrodzie i zapisał go szybkimi, śmiałymi pociągnięciami pędzla. Chęć natychmiastowego notowania, zmiennych i nieuchwytnych zjawisk atmosferycznych tłumaczy między innymi niewielkie formaty jego obrazów, w prostych formach i wyrafinowanym kolorze zamykających złożoną urodę świata. Z dokonań Stanisławskiego skorzystali jego uczniowie. Zarażeni przez niego pasją malowania wsi polskiej, pozostawili jej urokliwą, malarską dokumentację. Do uczniów Stanisławskiego, obecnych na naszej wystawie zaliczają się: Iwan Trusz, Stanisław Kamocki, Józef Czajkowski, Stanisław Czajkowski. Stanisław Gałek, Maurycy Minkowski, Józef Pieńkowski, Jan Wodyński, Vlastimil Hofman - zarazem uczeń Malczewskiego, co znacznie bardziej zaważyło na jego twórczości, Alfons Karpiński, Ignacy Pieńkowski, Stanisław Ignacy Witkiewicz - ten akurat pozostający w opozycji do mistrza, co nie przeszkodziło mu na wyciagnięciu niemałych korzyści z jego lekcji. Z lekcji tej skorzystali zresztą nie tylko bezpośredni uczniowie profesora , jego osobowość mocno i na wiele lat, odcisnęła się na całym malarstwie krajobrazowym. Prezentujemy liczne prace, w których dobrze widać ten wpływ, takie jak Maurycego Trębacza, Łacha wiślana pod Kazimierzem.

Innym, popularnym wówczas, rodzajem krajobrazu były widoki miast, i ich malowniczych zakątków, czego znakomitym przykładem jest dzieło Juliana Fałata, Widok z pracowni na Bramę Floriańską, 1897. Jesienny widok z okien jeszcze wówczas Szkoły Sztuk Pięknych (wkrótce od 1900 Akademii), na krakowskie Planty, z Bramą Floriańską nieco z lewej i widoczne zza bezlistnych drzew mury obronne. W dali dachy miasta z dominującą w głębi sylwetą kościoła Mariackiego, którego wieże połyskują w świetle jesiennego słońca. Obraz utrzymany w kolorystyce brązów, szarości, ożywiony błękitem nieba i bielami obłoków, namalowany został swobodnymi pociągnięciami pędzla w partii poruszanych wiatrem drzew, których zarys kontrastuje ze statyczną "precyzyjnie", odtworzoną architekturą. Mistrzowsko została oddana perspektywa powietrzna, a użyte w obrazie światło wyostrza widok, współtworzy wrażenie rześkiego, jesiennego, krakowskiego dnia. Omawiane dzieło - wybitnej klasy artystycznej, rangi muzealnej - stanowi przykład zainteresowania Fałata zmiennością pejzażu miejskiego, w różnych porach roku. Inny obraz artysty Kraków zimą z 1897, (Wrocław, Muzeum Narodowe) namalowany został z tego samego miejsca co Widok z pracowni.


Julian Fałat Widok z pracowni na Bramę Floriańską olej/płótno, 63,5 x 123 cm, sygn. l. d.: "JulFałat 97"
Bardzo ciekawym miejskim widokiem jest paryski pejzaż Alfonsa Karpińskiego, Widok przez Pont de la Concorde na Chambere des Deputes z 1912 roku.


Alfons Karpiński Widok przez Pont de la Concorde na Chambere des Deputes olej/dykta, 45,5 x 56 cm, sygn. l. d.: "akarpiński - 1912 Paryż."

Apogeum twórczości Karpińskiego przypada na okres paryski, prace wówczas namalowane niezwykle wyróżniają się w całym jego dorobku, o czym można przekonać się oglądając je w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, czy też we Lwowskiej Galerii Obrazów, przy czym są to przede wszystkim studia portretowe. Pejzaże w malarstwie Karpińskiego należą do rzadkości, co czyni je jeszcze bardziej interesującymi. Artystę reprezentują na wystawie cztery znakomite prace. Opisywany obraz Widok przez Pont de la Concorde na Chambere des Deputes odznacza się wyrafinowaną ściągniętą gamą kolorystyczną, bazującą na perłowych szarościach nieba i architektury oraz wyciszonych szmaragdowych zieleniach wody, dla których kontrapunktem są drobne akcenty czerwieni na flagach i chorągiewkach. Kształty budowli zostały sprowadzone do syntetycznie potraktowanych brył, dając wrażenie klarownej prostoty, co dobrze świadczy o znajomości nowych tendencji w sztuce. Artysta wypracował już indywidualny styl, z charakterystycznym dla niego rozmyciem, przymgleniem konturów. W rezultacie powstała bardzo ciekawa ascetyczna kompozycja, o której klimacie decydują subtelne efekty malarskie. Po wojnie Karpiński pozostał wierny wypracowanemu wcześniej stylowi i tematyce, w której zaczęły dominować martwe natury z kwiatami i portrety, powtarzane wielokrotnie motywy z czasem zbanalizowały się. W masie jego przeciętnej pracownianej produkcji nikną dzieła wybitne, w których wciąż widać ogromny talent i możliwości techniniczne artysty, tak jak w przypadku Wnętrza z kotarą, fortepianem i portretem damy namalowanym 1920 roku. Niewielka kameralna kompozycja utrzymana jest w delikatnej, ściągniętej gamie barwnej przechodzącej od bieli kotary poprzez szarości drzwi i ścian do mocnych akcentów czerni fortepianu i sukni damy na portrecie, wzbogacona ugrami i zgaszonymi czerwieniami dywanu i nieodłącznymi dla Karpińskiego drobnymi punktami intensywnego koloru: szmaragdowej zieleni na poduszce krzesła oraz cyklamenowego różu kwiatów na fortepianie. Praca o romantycznym, młodopolskim klimacie, skupia uwagę widza na widocznym, w głębi pomieszczenia czarnym fortepianie i wiszącym nad nim portrecie eleganckiej damy w czarnej, secesyjnej sukni i kapeluszu, czyniąc z nich bohaterów obrazu, podglądanych zza uchylonych, przysłoniętych zasłoną drzwi. Białe drzwi i kotara, kulisowo zamykające po prawej kompozycję, wypełniają prawie jedną trzecią jej część koncertem na światło i wszystkie odcienie i tonacje bieli. Zupełnie inny charakter ma późniejsze o lat 19 Wnętrze z żółtą kanapą i bukietem. Namalowane w 1939 roku nosi już znamiona malarstwa międzywojennego, bardziej ekspresyjnego i ostrzejszego w kolorze, niemniej artysta idąc za duchem czasu, pozostał przy elegancji i delikatności wcześniejszych rozwiązań kolorystycznych. Duża żółta plama kanapy na pierwszym planie została wyciszona czernią poduszki, na planie drugim przeciwwagę dla niej stanowi błękit obrusa a także intensywny cyklamenowy róż i czysta biel kwiatów oraz porcelanowego wazonu, równoważące śmiałe wprowadzenie czerni w centrum obrazu. Neutralne, rozegrane w palecie ugrów tło i symetryczność kompozycji osłabiają efekt kontrastowego, ekspresyjnego zestawienia barw. W rezultacie powstała praca elegancka i kolorystycznie wyważona. Również w temacie tak zbanalizowanym w twórczości Karpińskiego, jak kwiaty znaleźć można obrazy szczególne jak Mimozy w porcelanowym wazonie z 1937 roku. Delikatna faktura, "puszystość" kwiatów wydaje się wprost namacalna, podobnie jak lśnienie porcelany wazonu, połysk politury stołu, a niknące w cieniu inne elementy kompozycji przydają jej głębi i pewnej tajemniczości. Praca ta w pełni tłumaczy sławę artysty, jako niedoścignionego malarza kwiatów, ulubionego motywu wielu artystów Młodej Polski.


Alfons Karpiński Wnętrza z kotarą, fortepianem i portretem damy olej/deska, 36 x 23 cm, w św. ramy, sygn. l. d.: "a karpiński 20."
Alfons Karpiński Wnętrze z żółtą kanapą i bukietem olej/tektura, 94 x 68,5 cm, sygn. p. śr.: "akarpiński 1939"
Alfons Karpiński Mimozy w porcelanowym wazonie olej/dykta, 34 x 49 cm, w św. ramy, sygn. p. śr.: "akarpiński."

Uroda secesji nierozerwalnie łączy się z postacią kobiety, jej pięknem, zmysłowością i erotyzmem. Urok kobiecości wydobyty i podkreślony pozą modelek, układającą się w kapryśne wygiętą, esowatą linię stanowił bardzo ważny i dekoracyjny motyw zarówno w malarstwie, rzeźbie jak i rzemiośle artystycznym. Późnym, lecz doskonałym przykładem takiej rzeźby jest Akt kobiety, Stanisława Tracza, z 1920 roku. Z kolei u Wacława Radziszewskiego O świcie, pojawia się kobieta zmysłowa, dekadencka "ćma nocna", bywalczyni kabaretów, przemierzająca o świcie ulicę, otulona boa z piór, w kapeluszu z ogromnym rondem, rzucającym cień i kryjącym tajemniczo w mroku, spojrzenie przymkniętych oczu. Płynna linia rysunku, skontrastowana kolorystyka, obwiedzenie wyraźną kreska cieni pod oczyma i sam sposób ukazania twarzy rodzi uzasadnione skojarzenie ze sztuką Edward Muncha. Pastel Radziszewskiego, sygnowany i wystawiany w 1909 roku w TPSP w Krakowie, jest jednym z niewielu znanych śladów twórczości tego, bardzo interesującego malarza, który zaciągnąwszy się do Legionów wybrał po wojnie karierę wojskową, a jego dorobek artystyczny pozostaje, jak dotąd zupełnie nieznany. Radziszewski uwodnił tą pracą wielką biegłość w trudnej i bardzo popularnej, w okresie secesji, sztuce rysunku kredka pastelową, wymagającej pewności ręki i nieznoszącej poprawek.

Wacław Radziszewski O świcie pastel/papier; wym.: 46,5 x 63 cm; (w św. ramy)
Stanisław Tracz Akt kobiety gips patynowany, 110 x 60 x 50 cm
W dekadenckich czasach przełomu wieków sięgano po tematy przedstawiające kobiecość jako nieprzepartą, niekiedy demoniczną i niszczącą siłę. Ulubionym wręcz motywem stał się Taniec Salome. Konstantego Laszczki, Salome z głową Jana Chrzciciela idealnie wpisuje się tę tendencję. Laszczka pokazał, Salome w eksponującym jej ciało, ozdobionym klejnotami, orientalnym stroju, niosącą na tacy odciętą głowę proroka. Połączenie dekoracyjności i bogactwa szczegółów z elementem grozy powoduje, że rzeźba Laszczki przywodzi na myśl słynny obraz Taniec Salome przed Herodem, Gustave Moreau, ojca francuskiego symbolizmu, którego pełna tajemniczości sztuka stała się ważnym źródłem inspiracji dla artystów tego czasu.
Symbolizm, jeden z najważniejszych nurtów w sztuce Młodej Polski reprezentowany jest przez - mistrza portretów symbolicznych - Jacka Malczewskiego, Portretem Antoniego Jana Goetz-Okocimskiego, z 1917.

Jacek Malczewski Portret Antoniego Goetza Okocimskiego techn. olej/płótno, wym.: 103 x 83,3 cm, sygn. p.d. "J. Malczewski 1917", na odwrocie nalepka TPSP w Krakowie z 1939r.

Antoni Jan Goetz-Okocimski (1895 Kraków - 1962 Nairobi) polityk, działacz społeczny i gospodarczy, Poseł na sejm RP, żołnierz I wojny światowej, wojny o niepodległość, oraz II wojny światowej,Prezes Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie, Prezes rady nadzorczej i udziałowiec rodzinnej spółki akcyjnej Jan Goetz, Okocimski Browar i Zakłady Przemysłowe SA, Sekretarz generalny Polskiego Czerwonego Krzyża na obczyźnie w Londynie i Relief Society for Poles w Londynie, właściciel browaru krakowskiego, dóbr rolnych klucza Okocim i innych dóbr rolno-leśnych, odznaczony Karl Truppen Kreuz za waleczność na froncie austryjacko-rosyjskim (kwiecień 1917), Tajnym Szambelaństwem Papieskim di Spada e Cappa Piusa XI (1936), oraz Złotym Krzyżem Zasługi (1937), po II wojnie światowej emigrant polityczny we Francji, Anglii i Szkocji oraz w Afryce Wschodniej, aby wymienić tylko niektóre fakty, to postać o niezwykle bogatym i dramatycznym życiorysie. Był on, także hojnym mecenasem twórczości Jacka Malczewskiego. Siedem obrazów z jego kolekcji, w tym opisywany portret, znalazło się na wystawie Jacka Malczewskiego w 1939 roku w TPSP w Krakowie. Namalowany w 1917 roku portret przedstawia młodego Antoniego Jana Goetza-Okocimskiego w mundurze austryjackim odznaczonego Karl Truppen Kreuz, siedzącego w pozie kawalerzysty na krześle ustawionym w kępie polnych kwiatów, pośród rozległych pól, z widocznymi w perspektywie tyczkami chmielu. Malczewski w charakterystyczny dla siebie, symboliczny sposób przedstawił różne aspekty życia portretowanego, jako żołnierza a zarazem dziedzica wielkiej fortuny w tym rozległych dóbr ziemskich, oraz okocimskiego browaru, i jak można się było spodziewać, w nieodległej przyszłości, jednego z najzamożniejszych Polaków. Pomimo, że dosyć późna, praca ta nosi najlepsze cechy sztuki Malczewskiego: znakomicie zostały oddane indywidualne rysy modela, jego charakter oraz detale stroju, a także w szczegóły i rodzaj prześwietlonego letnim słońcem, krajobrazu.

Portrety zarówno malarskie jak i rzeźbiarskie, stały się w tym okresie mniej oficjalne, kładziono nacisk tak na fizyczne jak i psychologiczne cechy i nastrój portretowanego. Jest to widoczne w Portrecie żony, Stanisława Gałka, z 1908 roku, Portrecie Leona Lewkowicza, Konstantego Laszczki, Portrecie kobiety, Józefa Mehoffera i w portretach jego faworyzowanego ucznia Kaspra Pochwalskiego, którego twórczość, po każdym względem, była wyraźną kontynuacją sztuki Młodej Polski. Ozdobą wystawy jest rysowana ołówkiem, młodzieńcza praca Stanisława Wyspiańskiego, Portret Edwarda hr. Broel-Plater, z 1888 roku, pokazująca wybitne zdolności rysunkowe młodego artysty. Ważnym elementem wystawy są też portrety i sceny rodzajowe Vlastimila Hofmana, tak charakterystyczne dla klimatu epoki, lubującej się w pokazywaniu życia wsi we wszystkich jego przejawach.

Stanisław Wyspiański Portret Edwarda hr. Broel-Plater ołówek/papier, 29,5 x 21,5 cm, sygn. l. d.: "St. Wyspiański" i p. d.:
"St. Wyspaiński/1888"

Wlastimil Hofman Autoportret olej/płótno, 27 x 22,2 cm, sygn. p. d. "Wlastimil /Hofman / 1931"


Serdecznie zapraszamy do obejrzenia naszej wystawy i cieszenia się urokami młodopolskich obrazów, których nie sposób zobaczyć gdzie indziej ponieważ tylko na krótki czas wystawy opuściły prywatne kolekcje. /Beata Gawrońska-Oramus, Space Gallery/








Powrót