Basia Bańda - Kuku

W kwietniu tego roku przyznano po raz dziesiąty Nagrodę " Arteonu" ( www.arteon.pl ) i laureatką jubileuszowego werdyktu została Basia Bańda.
Jest pierwsza kobietą uhonorowana tą nagrodą. Jest też najmłodszą spośród wyróżnionych dotychczas twórców. Warto przypomnieć, że wśród laureatów nagrody znalazły się tak pomnikowe postaci polskiej sztuki, jak Józef Robakowski, Jan Berdyszak czy Józef Szajna.
Jury przede wszystkim "zaakcentowało złożoność jej sztuki, która trudno uchwycić za pomocą krytycznych teorii. Seksualność, przewodni temat jej twórczości, zostaje nacechowana jednocześnie jako sfera bezpieczna i intymna, z drugiej strony jako niepokojąca i odrażająca. Radykalizm seksualny i przekraczanie nie odbywa sie w twórczości Bańdy poprzez atakowanie widza prowokacyjna obscenicznością, ale raczej poprzez wybijanie go ze stanu bezpiecznego odbioru, w jaki wprowadza wizualna atrakcyjność i inne formalne cechy, takie jak zwiewność, dotykowość, kolorystyka, w której dominują barwy różowe, postrzegane jako słodkie i dziewczęce. Na przecięciu rożnych sposobów odbioru współczesnej sztuki udało sie jej stworzyć własną artystyczna jakość, wyrazista i rozpoznawalna..." (Piotr Bernatowicz, Arteon, kwiecień 2009)


Mi wstyd, ci wstyd – z innej strony na temat pisania
o twórczości Basi Bańdy.

„Chyba tak. Dla mnie trochę wstydliwe i intymne.”
(Basia Bańda w wywiadzie na artbazaar.blogspot.com)

Czy istnieje też Barbara Bańda? Czy poza wpisem w metryce, dowodzie i wszystkich innych dokumentach, jest realną postacią? Czy jest już tylko Basia, trochę z opowieści malowanych, szytych i rysowanych, ale też cielesna i prawdziwa? A może to Barbara tworzy a Basia jest sztuczna? Może skrywa się za dziecięcym imieniem, wysyła Basię na wernisaże, ubraną tak, jak wszyscy oczekują, w róże i czerwienie, a sama zostaje w pracowni, nie wierząc w możliwość prawdziwego spotkania? Może uczyniła ją swoim kolejnym dziełem, czasem tylko wymykającym się spod kontroli? A może to jednak kolejny efektowny, intrygujący
i fałszywy trop?
Kiedy się chce pisać o czymś dobrze znanym, co wydaje się tak dobre, że aż brakuje słów, by tę jakość uzasadnić, można sięgnąć do autorytetów, krytycznych, filozoficznych, literackich. Sięgnąć do nich odpowiedzialnie, to znać całość a nie trochę najcelniejszych cytatów. Czasem jednak przeczytany kiedyś tekst objawia swój sens dopiero w zetknięciu z konkretnym ucieleśnieniem, jakby w błysku zrozumienia, nagle.
Przepraszam, mówię teraz bardziej o pisaniu niż o opisywanym. Pytałem więc sam siebie, dlaczego nie potrafię opowiedzieć o twórczości Basi tak, by było to zrozumiałe zza zasłony słów o szczerości, przeżyciu, detabuizacji etc. Zastanawiałem się, dlaczego często nie mogę się przebić przez repliki o kobiecości, infantylności, alkowianym abjekcie...
Chyba wiem. Wstyd. Barbara wstydzi się, więc tworzy Basię. My się wstydzimy, podnosząc zasłonę na obrazie i znajdując pod nią członka, akt masturbacji, kupę. Nie realne przecież, namalowane, tym bardziej dojmujące. Obrazy bywają straszniejsze niż rzeczywistość.
Z zażenowania przełykamy ślinę i opuszczamy zasłonkę, pokrywając wstyd uśmiechem albo i nie wiedząc, co robić. Wstydzimy się. Chcąc nie chcąc. Basia też się wstydzi. „Wstyd jest niczym innym, jak fundamentalnym uczuciem bycia pod-miotem, sub-iectum, czyli podmiotem i przedmiotem zarazem: panowanie i podporządkowania. Wstyd jest tym, co pojawia się na skutek całkowitej zbieżności upodmiotowienia z odpodmiotowieniem, samozatracenia z samoposiadaniem, podległości z suwerennością.”
Barbara wstydzi się Basią, my zaś tym, co nam pokazuje. „...ten, kto doznaje odrazy, w pewien sposób rozpoznał sam siebie w budzącym w nim obrzydzenie obiekcie i obawia się, że z kolei sam zostanie przezeń rozpoznany. Człowiek doznający uczucia odrazy rozpoznaje sam siebie w inności, której nie jest w stanie przyjąć – a tym samym upodmiotawia się w absolutnym odpodmiotowieniu.”
Nie jestem teraz pewien, jak oglądać te prace. Czy wyszukiwać w nich znaczenia, świadomie
i nieświadomie umieszczone w nich przez autorkę a jeśli tak, to jak wyzbyć się wstydu. Czy da się wyzbyć wstydu? Czy będąc w zgodzie z własnym ciałem, cudzą seksualnością jesteśmy w stanie nie wstydzić się łupieżu, pryszczy, znamion, wypróżniania? Czy oglądając na płótnie własny wstyd możemy o nim zapomnieć? Czy i dlaczego należy zapomnieć?
To jest bardziej o pisaniu niż o opisywanym. Nagle zacząłem patrzeć zupełnie inaczej na prace, które dobrze znam. Zadawać pytania, które jakiś czas temu nie przychodziły mi do głowy. A może to nie kwestia olśnień pod wpływem nowych lektur? Może to sztuka Basi (czy może Barbary) Bańdy jest otwarta na nieograniczoną swobodę interpretacji?
Proszę wybaczyć, że pozostawiam Was i siebie ze wstydem. Nie - z poczuciem winy.
Ze Wstydem – początkiem nowej refleksji. /Wojciech Kozłowski/


Powrót