Akcjonizm wiedeński. Przeciwny biegun społeczeństwa

Tytuł wystawy zapożyczony został z wypowiedzi Ottona Muehla: „W moich akcjach wyszedłem początkowo z założeń artystycznych, ale teraz widzę wszystko coraz mniej jako sztukę. To, co robię, jest raczej czymś w rodzaju przeciwnego bieguna społeczeństwa”.
Wystawa akcjonizmu wiedeńskiego ułożona została ze zbiorów austriackiej kolekcji Essl Museum w Klosterneuburg koło Wiednia – jednego z największych w Europie prywatnych zbiorów sztuki, pokazujących wiele ważnych zjawisk artystycznych drugiej połowy XX wieku. Na wystawie zaprezentowany został, po raz pierwszy w tej części Europy, reprezentatywny i obszerny wybór działań akcjonistów wiedeńskich od akcji w latach sześćdziesiątych po przykłady malarstwa z ostatnich lat. Na całość pokazu składa się ponad trzysta fotografii dokumentujących działania akcjonizmu wiedeńskiego w latach 1962–1970, trzy filmy dokumentujące akcje oraz kilkanaście obrazów Güntera Brusa i Hermanna Nitscha.
Wystawa pokazuje akcjonistów nie tylko na tle zjawisk artystycznych i w porządku historii sztuki, ale przede wszystkim jako pełnoprawnych uczestników i współtwórców debaty
o kształcie rzeczywistości i sposobach przeżywania świata. Prezentuje zjawisko nie jako hermetyczny element świata sztuki, lecz jako realną część rozgrywki, która dotyczy wielu poziomów życia, zmian rzeczywistości politycznej i redefinicji politycznego języka czy budowania odmiennej siatki pojęć.
Akcjonizm wiedeński stanowi największy po 1945 roku wkład kultury austriackiej do światowych sztuk wizualnych i jedno z najważniejszych zjawisk artystycznych lat sześćdziesiątych, jedno z najbardziej radykalnych i skandalizujących działań w historii sztuki. Działania akcjonistów wpłynęły z jednej strony wyraźnie na sztukę body art i performance, zdrugiej były najważniejszym społecznym wyrazem 1968 roku w Austrii. Artyści współtworzący tę grupę należą dziś do „gwiazd” sztuki austriackiej. Ich prace pokazywane są na najważniejszych wystawach prezentujących kulturę tego kraju.
Paradoksalnie, owiany legendą akcjonizm nie jest zbyt dobrze znany. Prace akcjonistów, dokumentacje ich działań, uważane za sztukę w wersji hard core, wciąż wzbudzają emocje nie tylko w społeczeństwie austriackim. Wielkość i znaczenie zjawiska przykryte zostało strategią „don’t touch” – pokazywać, lecz nie dyskutować, nie wprowadzać w życie wiedzy, jaka z tej sztuki płynie.
Akcjonizm, co zastanawiające, jeśli wziąć pod uwagę jego dzisiejsze znaczenie, długo nie stanowił również ważnego punktu odniesienia w najnowszej historii sztuki w perspektywie międzynarodowej. Ten ważny europejski ruch lat sześćdziesiątych (obok sztuki gestu Yves’a Kleina i międzynarodowego ruchu fluxus), był przez długi czas pomijany w artystycznych syntezach.
Większość działań akcjonistów, szczególnie w pierwszej połowie dekady, była prezentowana w miejscach niedostępnych dla szerokiej publiczności: prywatnych pracowniach lub mieszkaniach. Otaczająca je atmosfera skandalu, a także kilka nielicznych wystąpień publicznych, kiedy naruszano prawo i obyczaje, zapewniło akcjonistom opinię prowokatorów i gorszycieli. Ich akcje, w których używali szokujących środków, zaznajomione niewielu przez dokumentacje fotograficzne lub filmowe, stały się znane z policyjnych raportów, opisów dziennikarskich i plotek. Krytycy sztuki raczej nie przejawiali nimi zainteresowania.
Pierwszą z akcji były Krwawe organy (Die Blutorgel), po której część dziennikarzy nazwała artystów Bluttgruppe. Czwartego czerwca 1962 roku Otto Muehl, Hermann Nitsch i Adolf Frohner zamurowali się w piwnicy Muehla przy Perinetgasse w Wiedniu. Postanowili
przebywać tam w atmosferze swobody, wolni od wszelkich ograniczeń, aby swoje odczucia przełożyć na kompozycje ze złomu, blachy, krwi, mięsa, zużytych materiałów, śmieci. Deklarowali: „Będziemy oczyszczeni w wyniku trzech dni ćwiczeń duchowych, podczas których nie będziemy jeść, spać ani dbać o swoje ciała – oczywiście będziemy bez kobiet – wyczekując na uroczyste odmurowanie”. Działanie zostało przerwane przez interwencję policji. Akcja ta wyznacza rzeczywisty moment narodzin akcjonizmu wiedeńskiego (artyści będą odtąd grupowo lub oddzielnie wykonywać serię akcji), zarówno pod względem koncepcji, jak i używanych form*.
* Stanisław Ruksza, Przeciwny biegun społeczeństwa, fragment tekstu kuratora z katalogu towarzyszącego wystawie.


Powrót