Dla Sputnik Photos fotografia nigdy nie była jedynie zapisem rzeczywistości. To przestrzeń spotkania, narzędzie krytycznego myślenia i wspólnego działania. Wystawa „Wspólnie” w Muzeum Fotografii w Krakowie opowiada o pracy jednego z najważniejszych kolektywów fotograficznych Europy Środkowo-Wschodniej, ukazując fotografię jako medium relacji, współodpowiedzialności i oddawania głosu innym.
Wystawa „Wspólnie. 20 lat kolektywu Sputnik Photos”, prezentowana w Muzeum Fotografii w Krakowie od 11 kwietnia 2026 roku nie jest klasyczną retrospektywą. Dorobek grupy staje się tu punktem wyjścia do refleksji nad tym, jak na przestrzeni dwóch dekad zmieniała się fotografia dokumentalna i jak może ona funkcjonować jako żywa praktyka społeczna – narzędzie reagowania na rzeczywistość, budowania więzi i podejmowania wspólnych działań. Prezentowane projekty tworzą panoramę różnych modeli współpracy: między fotografami i fotografkami, bohaterkami i bohaterami zdjęć, a także kuratorkami i kuratorami. Jednocześnie odsłaniają one społeczne i polityczne przeobrażenia regionu Europy Środkowo-Wschodniej, widziane z perspektywy zaangażowanej, kolektywnej praktyki twórczej.
Sputnik Photos powstał w 2006 roku, w świecie, który kilkanaście lat po zakończeniu zimnej wojny wciąż nosił wyraźne ślady dawnych podziałów. Napięcia między Wschodem a Zachodem, doświadczeniami komunizmu i kapitalizmu stały się istotnymi impulsami dla twórców i twórczyń kolektywu. Równolegle zmieniały się warunki funkcjonowania fotografii dokumentalnej: rynek coraz wyraźniej podporządkowywał się logice zysku, ograniczając przestrzeń dla długofalowych, pogłębionych projektów. Sputnik Photos szukał więc własnych modeli działania.
W pierwszych latach działalności kolektyw tworzyli artyści i artystki z Polski, Słowacji, Czech, Słowenii, Białorusi, Łotwy oraz Gruzji. Z czasem skład grupy ulegał zmianom, by ostatecznie uformować obecne sześcioosobowe grono, które tworzą: Jan Brykczyński, Karolina Gembara, Michał Łuczak, Rafał Milach, Adam Pańczuk i Agnieszka Rayss, wspierani przez Marzenę Michałek-Dąbrowską, koordynatorkę projektów.
Od samego początku w DNA Sputnik Photos wpisana była szeroko rozumiana otwartość. Przez lata grupie towarzyszyły dziesiątki współpracowników i współpracowniczek, a ich działalność nieustannie wzbogacała się o nowe głosy, doświadczenia i perspektywy. Jak podkreśla kuratorka wystawy Marta Szymańska „kolektyw jest zawsze poszerzony” – to dynamiczna sieć relacji, w której projekty powstają poprzez dialog z bohaterami fotografii, pisarzami, kuratorami i aktywistami, a czasem także poprzez całkowite oddanie aparatu innym. „Współpraca jest dla Sputnika nie tylko metodą pracy, lecz fundamentem myślenia o fotografii” – dodaje Szymańska.
Tak rozumiana fotografia wyznacza oś wystawy „Wspólnie” w Muzeum Fotografii w Krakowie. Po raz pierwszy na jednej ekspozycji zgromadzono wszystkie kluczowe projekty Sputnik Photos: od wczesnych realizacji po najnowsze prace, nieprezentowane wcześniej publiczności. Razem tworzą one intensywne, wielogłosowe doświadczenie, pozwalające prześledzić ewolucję kolektywu i zanurzyć się w fotografii rozumianej jako wspólne działanie.
Ekspozycja prowadzi przez różne wymiary współpracy, ukazując ją jako siłę napędową fotografii. Punktem wyjścia jest relacja z bohaterem i bohaterką zdjęć – od klasycznego fotoreportażu po projekty partycypacyjne, w których sprawczość fotografowanych osób staje się kluczowa. Istotnym wątkiem jest dzielenie autorstwa i kolektywne myślenie o obrazie, w tym wspólne archiwum otwarte na reinterpretacje, którego twórcy i twórczynie świadomie zrezygnowali z podpisywania swoich fotografii. Wystawa pokazuje też współpracę jako formę oporu i reagowania na kryzysy społeczne i polityczne poprzez działania aktywistyczne, gesty solidarności oraz praktyczne formy wsparcia. Całość domykają nowe realizacje członków i członkiń kolektywu, wyrastające z doświadczenia wieloletniej pracy razem i potwierdzające, że kolektywność nie jest zamkniętym rozdziałem, lecz nieustającym procesem.
Wystawa „Wspólnie. 20 lat kolektywu Sputnik Photos” w Muzeum Fotografii w Krakowie poprzez historię kolektywu ukazuje przemiany, jakim w ostatnich dwóch dekadach podlegała fotografia dokumentalna. Zmieniały się narzędzia, strategie opowiadania o świecie i konteksty polityczne, ale także sposoby myślenia o autorstwie, odpowiedzialności i relacjach z bohaterami zdjęć. Prezentując kluczowe projekty Sputnik Photos, ekspozycja zaprasza publiczność do refleksji nad tym, jak obraz może dziś inicjować rozmowę, budować więzi i oddziaływać na rzeczywistość. W świecie pełnym napięć i podziałów proponuje uważność, wspólnotę i wrażliwość na siebie nawzajem jako możliwą alternatywę.
Artystki i artyści:
Kolektyw Sputnik Photos w składzie: Jan Brykczyński, Karolina Gembara, Michał Łuczak, Rafał Milach, Adam Pańczuk, Agnieszka Rayss,
we współpracy z Marzeną Michałek-Dąbrowską, oraz: Edgar Bąk, Diana Lelonek, Weronika Perłowska
Kuratorka: Marta Szymańska
Fotografia u góry: Michał Łuczak, z cyklu "Ekosystem", 2011-2012