Valie Export. Sobowtórka


18.09.2026 - 19.09.2026

Sobowtórka to monumentalna rzeźba z brązu, przedstawiająca ogromne podwójne nożyce. Obiekt jest niepokojący, niejednoznaczny i otwarty na różne interpretacje. W tytule artystka użyła wywodzącego się z języka niemieckiego określenia sobowtóra (der Doppelgänger), który w wierzeniach ludowych funkcjonuje jako duchowy towarzysz, „drugie ja” lub „cień”. Postać ta została spopularyzowana w literaturze romantyzmu przez osiemnastowiecznego niemieckiego pisarza Jeana Paula (właśc. Johann Paul Friedrich Richter), któremu przypisuje się autorstwo tego słowa, przy czym podobne postacie pojawiały się też w kulturze Skandynawii i Irlandii. Doppelgänger w humanistyce był wykorzystywany do opisywania dwoistości ludzkiej natury, ukrytych aspektów psychiki czy złożonych tożsamości.
 
Valie Export przedstawia tę postać w wersji kobiecej przez dodanie końcówki „-in”, tworząc nowe słowo i pojęcie. Do jego zobrazowania używa monumentalnych podwojonych nożyczek. Mogą być one zarówno atrybutem krawcowych i szwaczek – symbolem robótek ręcznych, stereotypowo przypisywanych kobietom – jak i narzędziem wykorzystywanym przy montażu filmów. Może być to również nawiązanie do narzędzia chirurgicznego i odnosić się do „ulepszania”, przycinania ciała. W tej nadludzkiej skali nabierają także symbolicznego ciężaru, który rozkłada się między przemoc (kiedy stają się narzędziem kontroli nad ciałami kobiet) a sprawczość (kiedy znajdują się we właściwych rękach). Podwójność wzmacnia ich interpretacyjny potencjał.
 
W centrum Warszawy nożyce mogą być zarówno wspomnieniem przemocy zapisanej w historii tego miejsca, jak i przypomnieniem roli kobiet rugowanych z centrum życia społecznego. Jednocześnie stają się znakiem odcięcia od przeszłości i nowego początku. Interpretacja jest w naszych rękach i zależy od tego, czego dokonamy lub zaniechamy w przyszłości.

VALIE EXPORT (1940–2026) – austriacka artystka. Była pionierką sztuki wideo, instalacji i performansu, co w latach 60. XX wieku wiązało się z rodzącą się wówczas kontrkulturą, antyelitaryzmem i otwarciem sztuki na inne grupy społeczne niż ówczesne powojenne elity burżuazyjne. W centrum jej zainteresowań znajdowała się rola i społeczna pozycja kobiet, i to jej działalność artystyczna w dużej mierze zdefiniowała sztukę feministyczną w Europie. Zgodnie z tym buntowniczym i egalitarnym duchem pracowała pod pseudonimem: Valie Export to nazwa popularnej w Austrii marki papierosów. Szukając nowych form wyrazu dla nowych idei i postaw, eksperymentowała z filmem i ulicznym performansem w ramach koncepcji „poszerzonego pojęcia kina” (expanded cinema). Jej najsłynniejsze akcje to przeprowadzenie na smyczy przez ulice Wiednia artysty Petera Weibla, który udawał psa (Aus der Mappe der Hundikeit, 1968), czy Tapp und Tastkino (1968), kiedy to artystka wyposażona w zakrywający jej tors pudło pozwalała dotykać przechodniom swoich piersi, ale na wykreowanych przez siebie zasadach. Ciało miało być tworzywem jej sztuki i aktywnym podmiotem jej akcji. Sztuka VALIE EXPORT miała często wydźwięk polityczny, gdyż krytycznie odnosiła się do panujących struktur władzy, stereotypów na temat miejsca kobiety w społeczeństwie, konwencjonalnego prezentowania kobiet w mediach i kulturze popularnej. Jej wideo, fotografie, instalacje i teksty polemizowały z konserwatywną wizją płci i seksualności, a spektakularne działania wymierzone w skostniały porządek i hierarchie fundamentalnie zmieniły sztukę współczesną, wyposażając ją w nowe narzędzia i środki wyrazu.

Muzeum Sztuki Nowoczesnej
22 596 40 10

Marszałkowska 103

00-110 Warszawa

18.09.2026 - 19.09.2026

wernisaż

18.09.2026

12:00