Tadeusz Kantor (1915-1990). Emballage, Cricotage and Madame Jarema .

Anna i Jerzy Starakowie należą do grona najważniejszych i najbardziej zasłużonych mecenasów kultury w Polsce. Powołana przez nich w 2008 roku Fundacja Rodziny Staraków realizuje konsekwentną, długofalową misję na rzecz edukacji oraz upowszechniania polskiego dziedzictwa artystycznego w kraju i za granicą. Są również właścicielami jednej z najcenniejszych kolekcji polskiej sztuki powojennej, wyróżniającej się nie tylko imponującą skalą, lecz przede wszystkim muzealną jakością, spójnością i historyczną rangą. Starak Collection to unikatowy zapis kluczowych zjawisk artystycznych drugiej połowy XX wieku i ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia współczesnej kultury polskiej. Wystawa Tadeusz Kantor (1915–1990). Emballage, Cricotage and Madame Jarema będzie piątą prezentacją polskiej sztuki organizowaną przez Fundację Rodziny Staraków w Wenecji oraz kolejną po prezentacjach twórczości Ryszarda Winiarskiego (2017), Ewy Kuryluk (2022) i Andrzeja Wróblewskiego (2024), która otrzymała tytuł oficjalnego wydarzenia towarzyszącego Biennale Arte. Wystawa będzie prezentowana w okresie od 9 maja do 22 listopada 2026 roku, ponownie w historycznych i niezwykle prestiżowych przestrzeniach wystawienniczych Procuratie Vecchie na Placu Świętego Marka, w samym sercu Wenecji.

Tadeusz Kantor (1915-1990). Emballage, Cricotage and Madame Jarema - to wystawa poświęcona relacji i twórczości Tadeusza Kantora i Marii Jaremy – czołowym przedstawicielom światowej awangardy powojennej. Tadeusz Kantor jako artysta o ugruntowanej, międzynarodowej renomie, którego dzieło określa polską tożsamość w przejmujący „Teatr miłości i śmierci” i nadaje jej wymiar uniwersalnego widowiska, uwodzącego i fascynującego publiczność od Europy, przez Azję, aż po obie Ameryki. Jego teatr, scenografie i reżyseria, nowoczesne rozumienie aktorstwa i niebywała wrażliwość, dotykająca najsubtelniejszych strun ludzkiej kondycji, sprawiały, że doświadczenie jego sztuki odczytywano jednakowo intensywnie niezależnie od miejsca na mapie. Tadeusz Kantor był wielokrotnie odznaczany i nagradzany za swoje osiągnięcia artystyczne. Otrzymał międzynarodową Nagrodę Rembrandta przyznawaną przez jury Fundacji im. Goethego w Bazylei za rzeczywisty wkład w kształtowanie obrazu sztuki współczesnej (1978) oraz włoską nagrodę Targa Europea”, przyznawaną wybitnym przedstawicielom kultury i nauki w Europie (1986). Został odznaczony francuską Legią Honorową (1985), Orderem Sztuki i Literatury w randze Komandora (1989) oraz Wielkim Krzyżem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec „za znaczący wpływ wywarty na współczesną sztukę w Europie i za zasługi w ożywieniu obrazu kulturalnego RFN” (1990). Jego spekta-kle zdobywały międzynarodowe uznanie i liczne wyróżnienia, w tym Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym BITEF za Umarłą klasę (1977), główną nagrodę Europejskiego Sezonu Teatru Narodów w Rzymie za ten sam spektakl (1978), nagrodę nowojorskiej krytyki teatralnej OBIE za najwybitniejszy spektakl off i off-off-Broadway (Umarła klasa, 1979), Order Teofilo Lea – najwyższe wyróżnienie teatralne wenezuelskie (1980), hiszpańską nagrodę teatralną „Widz i Krytyk” za najlepsze za-graniczne przedstawienie roku (Wielopole, Wielopole, 1981), a także nagrodę krytyków nowojorskich za najlepszy spektakl na Broadwayu za reżyserię i grę aktorską w przedstawieniu Niech sczezną artyści (1986). Punktem kulminacyjnym zatem i celem drogi, którą na wystawie w Wenecji poprowadzimy widza będzie projekcja rejestracji uznawanego za arcydzieło spektaklu – Umarła klasa (1975) – zestawiona z oryginalnymi teatralnymi obiektami - manekinami uczniów, dziewcząt i chłopców na zawsze uwię-zionych w szkolnych ławkach (kolekcja Cricoteka oraz Starak Collection).

Na polu teatru Tadeusz Kantor pozostaje ikoną o światowym zasięgu. W dziedzinie sztuk wizualnych, jest figurą fundamentalną dla polskiej powojennej historii sztuki. To on jako pierwszy w Polsce tworzył abstrakcję ekspresyjną w duchu informelu; to on pierwszy wykorzystał technikę i możliwości asamblażu, on pierwszy zafascynował się ideą ambalażu, zainicjował happeningi i performance. Dzięki niezwykłej świadomości awangardowych tendencji oraz sieci międzynarodowych kontaktów wprowadzał w obieg polskiej sztuki aktualne idee, interpretował je według własnego artystycznego konceptu, a następnie porzucał, by szukać nowych rozwiązań. Tadeusz Kantor jest jednym z pierwszych artystów interdyscyplinarnych we współczesnym rozumieniu tego pojęcia.

Na wystawie w Wenecji przedstawione zostaną najważniejsze wątki malarskiej twórczości Tadeusza Kantora, uzupełnione o oryginalne rekwizyty i obiekty z jego spektakli, w tym wybór kompozycji in-formel z przełomu lat 50. i 60.tych, ambalaże z lat 1964-1978 oraz ostatnie malarskie cykle „Dalej już nic” (1987–1990) oraz „Cholernie spadam” (1988–1990). Ważnym przypomnieniem procesu tworzenia kompozycji informel, będzie film „Uwaga, malarstwo”, zrealizowany przez Antoniego Nurzyńskiego i Mieczysława Waśkowskiego według koncepcji Kantora. Film prezentowany był po raz pierwszy podczas XXIX Biennale Sztuki w Wenecji, otrzymał wtedy wyróżnienie na I Międzynarodowym Konkursie Filmów o Sztuce, jako jedyne dzieło artystyczne, nieposiadające charakteru dydaktycznego. W kolejnej edycji Biennale w Wenecji, w 1960 roku, twórczość Tadeusza Kantora została zaprezentowana w Polskim Pawilonie.

Ważnym wątkiem narracji wystawy będzie prezentacja twórczości Marii Jaremy (1908–1958). To ona, współtwórczyni przedwojennego, awangardowego teatru Cricot i współzałożycielka Cricot 2, była jedną z kluczowych i formacyjnych postaci dla Kantora.
Maria Jarema, wybitna malarka i rzeźbiarka, nagrodzona w 1958 roku na Biennale w Wenecji, pozostawała jedyną osobą, której zdaniu Kantor w pełni ufał. Ich relacja – fascynacja i intelektualne partnerstwo – stała się fundamentem formowania się Cricotu 2. Na wystawie zostaną zaprezentowane monotypie z Starak Collection oraz projekty kostiumów jej autorstwa do wczesnych spektakli Kantora: „ Mątwa” 1956 oraz „Cyrk” z 1957 roku.

Partnerem merytorycznym wystawy jest CRICOTEKA - Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kanto-ra. Cricoteka została założona w Krakowie w 1980 roku z inicjatywy Tadeusza Kantora jako żywe ar-chiwum Teatru Cricot 2. W Cricotece przechowuje się, prezentuje oraz dba o kolekcję dzieł teatralnych ze spektakli Tadeusza Kantora. Cricoteka to jednocześnie muzeum, archiwum, galeria i ośrodek badań.

Na wystawie zostaną zaprezentowane dzieła Tadeusza Kantora z Starak Collection, Muzeum Sztuki w Łodzi oraz ze zbiorów Cricoteki oraz dzieła Marii Jaremy z Starak Collection.

Prawa autorskie do twórczości Tadeusza Kantora © Dorota Krakowska & Lech Stangret / Fundcja Tadeu-sza Kantora
Prawa autorskie do twórczości Marii Jaremy © spadkobiercy Marii Jaremy

Zdjęcie u góry: 3. Tadeusz Kantor, Ławka („Umarła klasa”), 1975–1982, Starak Collection (fot.: Bozzy i Savary, dzięki uprzejmości Galerie Kaléidoscope); Tadeusz Kantor © Lech Stangret & Dorota Krakowska / Fundacja Tadeusza Kantora

Tadeusz Kantor, Epoka chłopca, 1972, Starak Collection, Tadeusz Kantor © Lech Stangret & Dorota Krakowska / Fundacja Tadeusza Kantora

Tadeusz Kantor, Peinture, 1961, Starak Collection, Tadeusz Kantor © Lech Stangret & Dorota Krakowska / Fundacja Tadeusza Kantora