Świat teatru i fotografia na ziemiach polskich w XIX i na początku XX wieku

Fotografia pojawiła się na ziemiach polskich w czasie, kiedy próżno było szukać Polski na ówczesnych mapach. Mimo braku własnego państwa nie zniknęły jednak rodzima kultura i język, między innymi dzięki narodowej dramaturgii. Obecna wystawa przenosi nas w świat teatru pierwszych dziesięcioleci istnienia fotografii. Sportretowane zostały tętniące życiem gmachy, a przede wszystkim ludzie – gwiazdy ówczesnych scen, dyrektorzy, reżyserzy, dramaturdzy. Nowe medium stało się idealnym środkiem budowania karier przez aktorów i impresariów, ale także pozwalało na śledzenie życia bohaterów „epoki gwiazd” przez coraz liczniejszą teatralną publiczność. Kolekcjonowano fotografie ulubionych aktorów i aktorek, a także masowo je reprodukowano w wysokonakładowej prasie. Zbierano zdjęcia z autografami gwiazd sceny, kompletowano albumy.
Sami fotografowie wiązali się z teatrem także zawodowo. W 1877 roku Aleksander Karoli i Maurycy Pusch zostali mianowani stałymi „fotografistami” rządowych Teatrów Warszawskich, tworząc jako pierwsi markę „Fotografia Teatrów w Warszawie”. Kolejnymi używającymi tej nazwy byli: Edward Troczewski, Jadwiga Golcz czy duet Jan Malarski & Karol Tavrell. Jednak w Warszawie aktorki i aktorzy fotografowali się także u Jana Mieczkowskiego, Maksymiliana Fajansa czy Konrada Brandla. Ze względu na ograniczenia techniczne sceny aktorskie odtwarzano na początku w atelier, ale już na przełomie XIX i XX wieku, dzięki zmianom w technologii fotografii i wprowadzeniu oświetlenia elektrycznego, możliwe stało się dokumentowanie gry aktorskiej na scenie.
Wśród bogatych teatraliów w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie znajduje się liczna kolekcja zdjęć, w tym najstarsza znana portretowa fotografia teatralna z natury – dagerotyp Karola Beyera z wizerunkiem wybitnej aktorki sceny warszawskiej Leontyny Halpertowej. Podczas pobytu w Warszawie w 1856 roku atelier Beyera odwiedziła także słynna włoska gwiazda Adelaide Ristori. Cztery lata później wykonał on zapewne pierwsze zdjęcie aktora w roli – Ludwika Panczykowskiego jako Janka spod Ojcowa. W 1870 roku na zamówienie „Tygodnika Illustrowanego” u Jana Mieczkowskiego powstało pierwsze grupowe zdjęcie aranżowanej sceny teatralnej z komedii Safanduły, odtworzonej przez tercet aktorski: Alojzego Żółkowskiego, Adolfa Ostrowskiego i Wincentego Rapackiego.
Do charakterystycznych parateatralnych zjawisk epoki należały także inscenizowane amatorskie rekonstrukcje scen z popularnych utworów literackich bądź płócien znanych malarzy, zwane „żywymi obrazami”. W drugiej połowie XIX wieku szczególnie bliska Polakom była tematyka historyczna i patriotyczna, której poświęcone są zdjęcia krakowskiego fotografa Walerego Rzewuskiego. Historię polskiej fotografii teatralnej śledzimy również dzięki m.in. pracom Edwarda Trzemeskiego, zakładów Stella i Adela ze Lwowa, Józefa Sebalda i Awita Szuberta z Krakowa czy wileńskiego zakładu Aleksandra Straussa, prowadzonego po śmierci fotografa przez jego żonę Katarzynę.
Wśród czołowych nazwisk polskiej sceny teatralnej tego okresu szczególne miejsce zajmowała Helena Modrzejewska. Była to artystka w pełni świadoma siły, jaką niosło nowe medium obrazowania i doskonale wykorzystywała fotografię jako narzędzie niezbędne w budowaniu międzynarodowej kariery. Dlatego na wystawie poświęcamy jej szczególnie dużo miejsca. Od gwiazd wielkiego formatu po mniej znane: aktorki i aktorzy dramatyczni lub komediowi, śpiewaczki i śpiewacy, tancerki i tancerze złączeni są tu jednym – pamięcią zaklętą w fotografii.