Ikona brytyjskiego konceptualizmu w Warszawie.
Susan Hiller (1940–2019), urodzona w Stanach Zjednoczonych artystka brytyjska, należała do najbardziej wpływowych twórczyń swojego pokolenia. Przez ponad pięć dekad interesowała się tym, co pozostaje na obrzeżach codziennego doświadczenia – zapomnianymi obrazami i historiami, zjawiskami marginalnymi, językami, wierzeniami i śladami zbiorowej pamięci. Właściwe jej praktyce artystycznej kolekcjonowanie artefaktów kultury pozwalało jej dostrzegać nieoczekiwane związki między pozornie nieprzystającymi do siebie elementami i umieszczać je w nowych kontekstach. To właśnie z tej fascynacji wyrosła bardzo różnorodna twórczość Hiller, obejmująca fotografię, malarstwo, film, dźwięk i instalację. Jej prace stawiają pytania o pamięć, język, percepcję, przekonania i wyobraźnię – tematy, które pozostają aktualne również dzisiaj. Zgubione, znalezione to pierwsza w Polsce instytucjonalna wystawa przekrojowa jej twórczości.
„Pocztówki i marzenia, seanse spirytystyczne i systemy klasyfikacji, ludzka aura i pudełko skamieniałości z pustyni, automatyczne pismo i tapety do sypialni, stany transowe i klipy z hollywoodzkich filmów, kolekcje rzeczy nieuchwytnych, takich jak cienie, i przedmiotów namacalnych, jak plastikowe zabawkowe zwierzątka –wszystko to artefakty, z którymi pracowałam” (Susan Hiller).
Jak powszechnie wiadomo, Hiller porzuciła antropologię, aby zająć się sztuką. Zamiast badać inne kultury z zewnątrz jako rzekomo „obiektywny” obserwator, zdecydowała się eksplorować własną kulturę od środka. Zafascynowana językiem i artefaktami, wypracowała praktykę gromadzenia materiałów, które zazwyczaj się pomija, marginalizuje lub o nich zapomina; pozyskiwała je ze sklepów z upominkami, stanowisk archeologicznych, tabloidów, kina popularnego, archiwów muzealnych, a pod koniec kariery także z internetu. Uważała, że pewne artefakty mogą być wyrazem kulturowych założeń, sprzeczności i konfliktów. Zestawiała różne ich warianty w serie, listy czy siatki, aby odsłaniać ukryte znaczenia, kwestionujące nasze zwyczajowe, ustalone rozumienie własnego „ja” i „rzeczywistości”. Z tego powodu twórczość Hiller w obszarze wideo, fotografii, malarstwa, dźwięku i instalacji określa się mianem „archeologii podświadomości kulturowej”.
Wystawa zaczyna się od konceptualnych poszukiwań przewijających się przez całą twórczość artystki, skupionych wokół brytyjskich pocztówek z serii Rough Seas, wykonywanych przez anonimowe pracownice (od Addenda to Dedicated to the Unknown Artists, 1976, aż po On the Edge, 2015). Kolejne dzieło to Wild Talents, wielokanałowe wideo zrealizowane na zamówienie warszawskiej Galerii Foksal w 1997 roku. W serii wideoklipów artystka przyjrzała się naszej niezmiennej fascynacji zjawiskami nadprzyrodzonymi oraz postrzeganej jako destrukcyjna sile młodości. W następnej części wystawy prezentujemy dwie sugestywne prace na temat znikania i nieobecności. The J. Street Project (Index) to monumentalna instalacja wykonana z fotografii dokumentujących wszystkie tablice drogowe w Niemczech, na których widnieje przedrostek „Juden”. Z kolei praca Lost and Found z 2016 roku, od której pochodzi tytuł wystawy, to jednokanałowy montaż audiowizualny złożony z nagrań pozyskanych z archiwów lingwistycznych i antropologicznych, w których ludzie mówią, śpiewają i snują opowieści w językach wymarłych, zagrożonych wyginięciem i zrekonstruowanych. Ekspozycja kończy się interaktywną instalacją pt. Die gedanken sind frei z 2012 roku. Składa się na nią 100 popularnych piosenek, zgromadzonych w ciągu jednego roku i zaczerpniętych z różnych kultur, ruchów i epok, koncentrujących się wokół fundamentalnych kwestii takich jak sprawiedliwość, opór, wysiedlenia i wolność. Zestawione razem dzieła pokazują zróżnicowanie twórczości artystki i zapewniają rozmaite doświadczenia odbioru, od głęboko medytacyjnych po ekstatyczne. Swoim wyjątkowym „podejściem metodyczno-metodologicznym” Hiller podważała konwencjonalne rozumienie tego, czym może być sztuka czy materiał artystyczny; jednocześnie jej prace zachęcają do przyjrzenia się nam samym i otaczającemu nas światu z nową ciekawością, wyobraźnią i krytycyzmem.
Susan Hiller, której multimedialna twórczość rozciągała się na ponad 50 lat, należała do najbardziej wpływowych artystek i artystów swojego pokolenia. Od czasu gdy na początku lat 80. XX wieku po raz pierwszy w innowacyjny sposób posłużyła się technologią audiowizualną, jej instalacje, wieloekranowe projekcje filmowe i prace dźwiękowe zyskały międzynarodowe uznanie. Każda z prac artystki opiera się na konkretnych artefaktach kulturowych zaczerpniętych z naszego życia społecznego, użytych jako materiał źródłowy. Wiele dzieł eksploruje liminalność pewnych zjawisk, takich jak pismo automatyczne (Sisters of Menon, 1972/79), doświadczenie otarcia się o śmierć (Channels, 2013) i zbiorowe doświadczanie działania podświadomości, nieświadomości oraz zjawisk paranormalnych (Belshazzar’s Feast, 1983–1984; Psi Girls, 1999; Witness, 2000). Silnie oddziałujące filmy artystki to m.in. J. Street Project (2002–2005) – dokumentujący przeprowadzone w Niemczech, zakrojone na szeroką skalę poszukiwania tablic drogowych ze napisami z przedrostkiem „Juden” oraz The Last Silent Movie (2007), dzieło również dokumentujące znikanie i nieobecność, w tym wypadku poprzez nagrania wypowiedzi w językach wymierających lub już wymarłych. Twórczość Hiller, nacechowana ogromnym ładunkiem psychologicznym i poświęcona zróżnicowanej tematyce, stanowi pełen pasji apel opowiadający się za radością i tajemnicą tego, co irracjonalne.
Susan Hiller (1940–2019) urodziła się w Tallahasse na Florydzie. W 1961 roku ukończyła Smith College, a następnie uzyskała doktorat z antropologii na Tulane University w Nowym Orleanie, w ramach stypendium National Science Foundation. Z czasem porzuciła antropologię na rzecz pracy twórczej, a od połowy lat 60. działała głównie w Londynie. Jej prace prezentowano na licznych wystawach indywidualnych i przeglądowych w instytucjach takich jak Culturgest, Lizbona (2025), Kunsthaus Biel Centre d’art Bienne (2025), Museo Helga de Alvear, Caćeres (2024), Bloomberg SPACE, Londyn (2020), The Polygon, Vancouver (2018), Officine Grande Riparazioni, Turyn (2018), Pérez Art Museum Miami (2017), The Model, Sligo (2014), Samstag Foundation, Kopenhaga (2014), Summerhall, Edynburg (2014), Musée d’Art Moderne et Contemporain, Tuluza (2014), Tate Britain, Londyn (2011), Kunstalle Nürnberg (2011), Centro Cultural Montehermoso, Vitoria-Gasteiz (2010), BAWAG Foundation, Wiedeń (2008), The Jewish Museum, Nowy Jork (2008), Castello di Rivoli, Turyn (2006), Kunsthalle Basel (2005), Museu Serralves, Porto (2004), Baltic Centre for Contemporary Art, Gateshead (2004), Museum of Contemporary Art, Roskilde (2002), Henie-Onstad Kunstsenter, Oslo (1999), ICA, Filadelfia (1998), Tate Gallery, Liverpool (1996), Kettle’s Yard, Cambridge (1989) oraz ICA, Londyn (1986). Brała udział w wystawach takich jak Documenta 13 i 14 w Kassel (2012, 2017), Manifesta 11 w Zurychu (2016) oraz w pokazywanych w kilku miastach Wielkiej Brytanii wystawach British Art Shows 2, 5 i 8 (1984, 2000, 2015). Prace Hiller znajdują się w licznych międzynarodowych kolekcjach, zarówno publicznych, jak i prywatnych, m.in. Musée d’art Moderne et Contemporain w Genewie, Kunsthaus Biel Centre d’art Bienne, Centre Pompidou w Paryżu, Ludwig Museum w Kolonii, Museum of Modern Art w Nowym Jorku, National Gallery of Art w Waszyngtonie, Tate Collection w Londynie, Seralves Foundation w Porto oraz Centro de Arte Contemporanea Inhotim w Brumadinho w Brazylii.
kurator: Andrew Price
Andrew Price jest niezależnym kuratorem działającym w Londynie. Pracował jako asystent w pracowni Susan Hiller w ostatnich latach jej życia, a następnie, jako menedżer ds. artystów w Lisson Gallery, we współpracy z Gabrielem Coxheadem (dyrektorem organizacji zarządzającej spadkiem po Susan Hiller), był kuratorem pierwszej pośmiertnej wystawy przeglądowej poświęconej artystce. Wystawa zatytułowana Dedicated to the Unknown wraz z towarzyszącą jej publikacją miała premierę w Museo Helga de Alvear w Cáceres w Hiszpanii (2024); następnie prezentowano ją w Culturgest w Lizbonie (2025). Price działa także jako kurator wystaw i wydarzeń na żywo dla organizacji non-profit związanych ze sztuką, przestrzeni prowadzonych przez artystów oraz galerii komercyjnych. Uzyskał tytuł magistra sztuk pięknych (MFA) ze specjalnością kuratorską w kolegium Goldsmiths, University of London (2019), oraz licencjat (BA) w dziedzinie kultury, krytyki i kuratorstwa w kolegium Central Saint Martins (2014).
Zorganizowano we współpracy z:
Estate of Susan Hiller, Lisson Gallery i Muzeum Sztuki w Łodzi, przy wsparciu British Council.