Jeden z najcenniejszych skarbów odnalezionych w Europie w XX w. przez ostatnie trzy miesiące roku można będzie oglądać w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Królewska korona ślubna z XIV w. – najcenniejszy zabytek skarbu – będzie główną bohaterką tegorocznej prezentacji. Zwiedzający dowiedzą się, jakie było symboliczne znaczenie koron, jakie ceremoniały i obyczaje związane były z ich noszeniem. Poza prezentacją zabytków złotniczych i monet skarbu, wystawa przedstawi historie słynnych średniowiecznych koron, znanych dziś często jedynie z opisów i źródeł wizualnych, oraz przybliży związane z nimi intrygujące historie.
Korony były czymś więcej niż tylko cenną ozdobą królewskiej głowy. Stanowiły znak najwyższej władzy nadanej bożą ręką i przekazywały istotne treści dotyczące aspiracji władcy.
„Najważniejsze momenty związane z panowaniem traktowano szczególnie” – wyjaśnia Jacek Witecki, kurator wystawy. „Były to: koronacja, a więc ceremonia wstąpienia na tron, oraz śmierć władcy i uroczysty pogrzeb. Pomiędzy tymi granicznymi momentami miały miejsce także inne wydarzenia, na przykład zaślubiny, będące często ważnymi aktami politycznymi. Podczas takich okazji wykorzystywano odpowiednie insygnia, a korona, obok berła i jabłka, odgrywała najważniejszą rolę. Właśnie o tym chcemy opowiedzieć na tegorocznej wystawie”.
„Pierwsze zabytki skarbu – prawie cztery tysiące srebrnych monet, groszy praskich i miśnieńskich – odnaleziono w Środzie Śląskiej 8 czerwca 1985 r. W ten sposób rozpoczęła się jedna z najbardziej niezwykłych i fascynujących historii odkryć skarbów w Polsce” – mówi dr hab. Piotr Oszczanowski, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu.
„W tym roku z okazji 40. rocznicy tego wydarzenia ponownie udostępniamy bezcenne precjoza w Muzeum Narodowym we Wrocławiu i jednocześnie – za sprawą publikacji – przypominamy wszystkie pokazy, które miały miejsce w ciągu poprzednich siedmiu lat.
Zaprezentowaliśmy Skarb Średzki w następujących odsłonach: Trzydziestolecie odkrycia (2018), Tajemnice złotniczej pracowni (2019), Czasy wielkiej zarazy (2020), Cesarze, królowie, książęta (2021), Królewskie zaślubiny (2022), Bankierzy króla (2023) oraz Legendy i mity (2024).
Potwierdziły one, jak wieloaspektowym i niezwykle naukowo inspirującym jest to znalezisko. Choć dużo już o nim powiedziano, w dalszym ciągu generuje liczne pytania, z których wiele nadal pozostaje bez odpowiedzi. Bogactwo materialne, artystyczne i naukowe Skarbu Średzkiego potwierdza, że atrakcyjność tego zespołu złotniczego jest ponadczasowa”.
Zabytki Skarbu Średzkiego
Korona jest najcenniejszą częścią Skarbu Średzkiego. To klejnot kobiecy zamówiony z okazji ślubu, na co wskazuje motyw pierścieni – oznaka małżeńskiego zobowiązania i symbol dobrej wróżby. Należała do królowych czeskich, a jej ostatnią właścicielką mogła być Blanka de Valois, pierwsza żona Karola IV Luksemburskiego. Bezcenny zabytek powstał w początkach XIV w. Jest to jedyna istniejącą dziś średniowieczna korona tego rodzaju, a niezwykle wysoka jakość pracy złotnika nadaje jej wyjątkową wartość.
Drugim pod względem wartości klejnotem jest kolista zapona ozdobiona pośrodku kameą z chalcedonu, z przedstawieniem cesarskiego orła. Dookoła kamei oraz na zewnętrznym kręgu zapony umieszczone są szlachetne kamienie – granaty i szmaragdy. W kręgu zewnętrznym zachował się szafir oraz perły w wieńcach szmaragdów i granatów. Zapony takie służyły do spinania ceremonialnych płaszczy dworskich oraz szat koronacyjnych i liturgicznych.
Historia odnalezienia Skarbu Średzkiego
W maju 1988 r. na podmiejskim wysypisku w Środzie Śląskiej odnaleziono złote klejnoty, które trafiły tam wraz z ziemią i gruzem z prac rozbiórkowych prowadzonych na terenie Starego Miasta, gdzie wcześniej już odkryto średniowieczne monety. Wiadomość o tym przyciągnęła wkrótce poszukiwaczy-amatorów i dotarła do służb archeologicznych. W wyniku przeprowadzonej akcji odzyskano złote i srebrne przedmioty, które po scaleniu stworzyły unikatowej wartości zespół klejnotów i monet.
Miejsce i prawdopodobny czas ukrycia drogocennych przedmiotów – przed połową XIV w. – oraz charakter klejnotów pozwalają przypuszczać, że stanowiły one bankowy depozyt zastawny pochodzący z Pragi, z królewskiego skarbca Luksemburgów. Precjoza znalazły się na Śląsku należącym wówczas do Korony Czeskiej za panowania Karola IV. Wiadomo, że władca ten w potrzebach kampanii politycznej prowadzonej dla uzyskania tytułu cesarza zaciągał pożyczki u zamożnych kupców w Środzie Śląskiej.
Skarb przekazany został do zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu i po raz pierwszy udostępniony publicznie w 1996 r. Klejnoty prezentowane są we wrocławskim Muzeum Narodowym przez ostatnie trzy miesiące każdego roku, a w pozostałym okresie zobaczyć je można w Muzeum Regionalnym w Środzie Śląskiej.
Kurator: Jacek Witecki