Pop Culture Gallery w Starym Browarze w Poznaniu po raz kolejny zaskoczy publiczność – w galerii popkultury zawisną prace mistrzów malarstwa, m.in. Jana Matejki, Jacka Malczewskiego, Józefa Mehoffera, Stanisława Wyspiańskiego i Leona Chwistka z kolekcji Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Tematem wystawy „Poza twarzą”, której kuratorem jest Wojtek Piotr Onak, będą sposoby widzenia człowieka w polskiej sztuce od XIX wieku po współczesność. Zaprezentowane zostaną różne formy ludzkiej obecności w obrazie – od portretu i autoportretu, przez akt i pejzaż, po pamięć i ślad istnienia. Wernisaż odbędzie się w czwartek, 10 września 2026 r.
Tytuł „Poza twarzą” wyznacza perspektywę szerszą niż sam gatunek portretu. Człowiek pojawia się tu nie tylko w podobiźnie, lecz również w krajobrazie, w scenie rodzajowej czy martwej naturze. – Wystawa porusza się między wizerunkiem a doświadczeniem, między reprezentacją a pamięcią, między fizyczną obecnością postaci a jej rozproszeniem w świecie rzeczy, natury i czasu – tłumaczy kurator, Wojtek Piotr Onak. – Całość została pomyślana jako opowieść o zmianach spojrzenia. Od XIX-wiecznej podobizny, przez symboliczne i psychiczne zagęszczenie Młodej Polski, po współczesne formy myślenia o człowieku przez ciało, pamięć, czas i zanik. Kurator odwołuje się do charakterystyki malarstwa poszczególnych okresów, ale wymyka się linearnej narracji znanej z muzeów. Płótna polskich klasyków zawisną w salach, gdzie jeszcze kilka miesięcy temu eksponowane były pop-artowe dzieła Andy’ego Warhola, a wcześniej projekty Gianniego Versace czy awangardowe kreacje Iris van Herpen. Kontekst galerii popkultury jest zaproszeniem do spotkania z mistrzami i mistrzyniami portretu bez sztywnych definicji i porządku historii sztuki – wszystko po to, by z ich twórczości wydobyć aktualność i emocje adekwatne do naszych własnych doświadczeń.
Zmiana spojrzenia
Przykładem tego podejścia będzie ekspozycja w pierwszej sali Pop Culture Gallery, gdzie punktem wyjścia będzie relacja mistrza i ucznia – Jana Matejki i Stanisława Wyspiańskiego. Postacie i prace dwóch wielkich krakowskich artystów znaczą koniec i początek ważnych okresów artystycznych, ale kuratora interesuje przede wszystkim szczególny moment zagęszczenia idei i przemian języka obrazu. – Matejko reprezentuje monumentalną wizję historii, Wyspiański kreuje perspektywę bardziej osobistą, ekspresyjną, zaglądając w głąb człowieka. W tej osi mieszczą się także pytania o rolę artysty, o przejście między epokami i o zmianę samego spojrzenia – mówi Wojtek Piotr Onak.
Przestrzenią, w której dokonuje się ta zmiana perspektywy, jest wieś i – szerzej – natura. W kolejnej części ekspozycji kurator sięga m.in. po dzieła Jacka Malczewskiego: „Chłop w kożuchu”, „Elenai”, tryptyk „Mój koncert”, a także pejzaże i martwe natury Leona Chwistka, Fryderyka Pautscha, Tymona Niesiołowskiego czy Kazimierza Puchały. Zgodnie z tytułem wystawy, ludzka obecność ukazywana jest tutaj nie tylko poprzez frontalne przedstawienie postaci; uwidacznia się również w efektach ludzkiej pracy, krajobrazie, przedmiotach. – Wieś odsłania się jako miejsce życia, wyobraźni i projekcji – mówi Wojtek Piotr Onak – przestrzeń codzienności, ale też nośnik polskich fantazmatów o wspólnocie, naturze, stracie i trwaniu.
Co artyści widzą w lustrze
Portret i autoportret to gatunki rozpięte między oficjalną i komercyjną rolą sztuki a twórczością osobistą, wręcz intymną. Szczególnie interesujące okazują się dokonywane przez artystki i artystów próby uchwycenia na płótnie samych siebie. Wybrane przez kuratora prace prezentują całe spektrum strategii: od kreowania wizerunku po proces samopoznania. Malarska podobizna odtwarza wygląd postaci przetworzony przez styl artystyczny, ale przede wszystkim emocje, pokazując stany psychiczne, temperament, status społeczny. Te niuanse publiczność będzie mogła prześledzić w autoportretach i portretach Jacka Malczewskiego, Damazego Kotowskiego, Leopolda Gottlieba, Włodzimierza Buczka, Czesława Kiełbińskiego, Marii Markowskiej, Allana Rzepki, Alojzego Siweckiego czy Stanisława Wójtowicza, a także portretach autorstwa Leona Chwistka, Zofii Leśniak, Blanki Mercère, Władysława Jarockiego, Władysława Ludomirskiego, Józefa Mehoffera, Wacława Taranczewskiego i Stanisława Wiśniewskiego.
Wojtek Piotr Onak w tkankę wystawy wprowadza także wybór prac współczesnych. Ten kuratorski komentarz służy z jednej strony przełamaniu standardowej, historycznej narracji, z drugiej – z dzieł z kolekcji TPSP wydobywa to, co uniwersalne i aktualne. Bardzo ciekawym zabiegiem jest zestawienie prac z okresu Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego z instalacją Daniela Rycharskiego pt. „Ogród zimowy 3”. – Ta praca otwiera dialog z historycznym obrazem wsi poprzez język, który sam artysta wiąże ze śmiercią wsi, umieraniem tradycyjnego rolnictwa i zanikiem kultury chłopskiej wypieranej przez model przemysłowy – mówi kurator. – W tle pozostaje także pierwszy Ogród zimowy, zbudowany z mieszkańcami Kurówka z nieużywanych części maszyn i narzędzi rolniczych przekształconych w kolorowe metalowe kwiaty. Z kolei część ekspozycji poświęconą portretom i autoportretom rozszerzy prezentacja prac Magdaleny Abakanowicz i Romana Opałki.
Sztuki piękne bliżej ludzi
Między historią Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie a programem wystawienniczym realizowanym przez Stary Browar w Poznaniu rysuje się ważne połączenie. Wojtek Piotr Onak jako jeden z wątków projektu „Poza twarzą” wykorzystuje temat „rozszerzania pola odbioru i budowania relacji pomiędzy obrazem a codziennością”. Założone w 1854 r. TPSP wypracowało nowoczesny model mecenatu, a poprzez wydawanie premii (rycin lub reprodukcji obrazu o wyjątkowej wartości artystycznej) przyczyniało się do popularyzacji sztuki polskiej wśród szerokich kręgów społecznych. – Od momentu swojego powstania w 1901 roku, przez 125 lat Pałac Sztuki, który jest siedzibą Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, tworzy przestrzeń spotkania artystów z publicznością, buduje swoją kolekcję dzieł sztuki, organizuje wystawy klasyków, ale także wspiera twórców, często młodego pokolenia, którzy nie zawsze podążają utartymi ścieżkami.
Pop Culture Gallery w Poznaniu pokazuje, że sztuka nie jest oddzielona od życia – przenika codzienność, przekracza przyjęte granice i otwiera się na nowych odbiorców. Dlatego ta współpraca jest dla nas tak naturalna i ważna. Budujemy wspólny pomost by sztuka była jeszcze bardziej dostępna, obecna i doceniona – mówi Przemysław Witek, Prezes Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Dyrektor Pałacu Sztuki w Krakowie.
Stary Browar również powołuje się na wartości wspólne obu instytucjom. – TPSP wyróżniał progresywny i, nie boję się użyć tego słowa, popkulturowy charakter działalności – w znaczeniu dostępności i demokratyzacji sztuki – mówi Joanna Tupalska, dyrektor kreatywna i producentka w Pop Culture Gallery. – Podobne podejście jest także bazą kulturotwórczej misji Starego Browaru i Pop Culture Gallery. Nasza galeria przyciąga osoby regularnie uczestniczące w wydarzeniach artystycznych, ale wychodzi także naprzeciw bardzo szerokiej, wielopokoleniowej publiczności. Tworzymy przyjazną przestrzeń, w której kontakt ze sztuką jest uniwersalną inspiracją, zapraszającą do swobodnego interpretowania, pobudzającą kreatywność. Wystawa „Poza twarzą” świetnie wypełni te założenia. Pierwsza okazja, aby obejrzeć ekspozycję już 10 września – wystawę zainauguruje otwarty wernisaż. Ekspozycję będzie można zwiedzać do 10 lutego 2027 r. W pierwsze wtorki miesiąca wejście do galerii jest bezpłatne, a w ciągu tygodnia uczniowie, studenci i seniorzy mogą skorzystać z promocji 1 bilet + 1 gratis.
Zdjęcie powyżej: Jacek Malczewski, Koncert II, 1905, olej na tekturze, 66,7x98 cm
Alfons Karpiński, Portret aktorki - Dama z azaliami, 1921, olej na płótnie, 128x104 cm
Józef Mehoffer, Portret dr. Antoniego Krokiewicza, 1901, olej na płótnie, 207x116 cm
Vlastimil Hofmann, Portret Franciszka Mączyńskiego, olej na płótnie, 123x86,5 cm
Jacek Malczewski, Autoportret w plenerze, 1917, olej na płótnie, 65x81,5 cm