Oświecone. Sztuka światła


20.11.2026 - 14.02.2027

Jak wyglądał świat, w którym światło świec odbijało się w złoconych kandelabrach, a kunsztownie wykonane przedmioty były nie tylko elementem wystroju, lecz także świadectwem prestiżu i wyrafinowanego gustu odwołując się do oświeceniowych idei? Wystawa „Oświecone. Sztuka światła” w Zamku Królewskim na Wawelu zaprasza do odkrywania XVIII- i XIX-wiecznego rzemiosła artystycznego. W historycznych wnętrzach zobaczymy zachwycające wyroby z brązu złoconego – od świeczników i kandelabrów po dekoracje stołu, przedmioty gabinetowe i drobną rzeźbę – dzieła należące m.in. do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, arystokraty Stanisława Kostki Potockiego oraz pojedyncze egzemplarze należące do innych polskich rodzin i kolekcjonerów. Przed nami przykłady należące do najlepszych tego rodzaju wyrobów znajdujących się w Polsce ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu, Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Nowa wystawa, której kuratorką jest dr Weronika Rostworowska-Kenig to opowieść o pięknie, luksusie, mistrzostwie rzemieślników i świetle, które w epoce oświecenia stało się również symbolem rozumu i poznania. Nie zabraknie też odniesień do współczesności. Zobaczymy bowiem m.in. zaskakujące lampy zaprojektowane przez młodych artystów inspirowane oświeceniowymi wartościami, bądź muzealnymi świecznikami.

Złocone kandelabry, eleganckie lichtarze, dekoracyjne apliki ścienne czy kunsztowne ozdoby stołu – dziś podziwiamy je jako dzieła sztuki użytkowej, ale niegdyś stanowiły ważną część wystroju najbardziej reprezentacyjnych europejskich rezydencji. Ich blask budował atmosferę wnętrz, podkreślał status gospodarzy i świadczył o ich guście oraz aspiracjach. Wystawa „Oświecone. Sztuka światła” pozwala przyjrzeć się bliżej tym niezwykłym przedmiotom i odkryć historie, które kryją się za ich dekoracyjną formą. – Wystawa „Oświecone. Sztuka światła” pozwala nam spojrzeć na dawne wnętrza rezydencjonalne z nieco innej perspektywy – przez pryzmat przedmiotów, które nie tylko je rozświetlały, ale także nadawały im wyjątkowy charakter i rangę. Złocone brązy, zachwycające precyzją wykonania i bogactwem form, są świadectwem niezwykłego kunsztu artystycznego, a zarazem opowiadają  o aspiracjach, guście i stylu życia dawnych elit – mówi prof. dr hab. Andrzej Betlej, dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu.


Więcej niż świeczniki – świat dawnej elegancji
Choć głównym tematem ekspozycji są przedmioty związane z oświetleniem, prezentacja odsłania szerzej świat luksusowego wyposażenia dawnych wnętrz. Obok jednoświecowych lichtarzy, wieloramiennych kandelabrów i ściennych aplik, kuratorka dr Weronika Rostworowska-Kenig dokonała także wyboru tzw. surtout de table – rozbudowane dekoracje stołu z lustrzaną tacą, paterami na owoce i kwiaty oraz kandelabrami. Ekspozycję uzupełniają żardiniery, kadzielnice, zestawy na biurko, kałamarze i niewielkie formy rzeźbiarskie. To właśnie różnorodność tych obiektów pozwala wyobrazić sobie, jak wyglądało życie w dawnych rezydencjach i jak dużą wagę przywiązywano do estetyki przedmiotów codziennego użytku. Każdy z nich miał swoją funkcję, ale równie istotne było jego piękno, materiał i sposób wykonania.

Paryż – stolica złoconego brązu
Jednym z interesujących wątków wystawy jest historia powstawania tych luksusowych przedmiotów. – Głównym ośrodkiem ich produkcji był Paryż, gdzie działali mistrzowie specjalizujący się w odlewaniu, cyzelowaniu i złoceniu brązu. Ich praca wymagała niezwykłej precyzji, doświadczenia i artystycznej wyobraźni. Nie mniej interesującą rolę odgrywali marchand-merciers – handlarze luksusowymi towarami, którzy często sami wymyślali formy przedmiotów, zlecali ich wykonanie najlepszym rzemieślnikom, a następnie oferowali gotowe dzieła zamożnym klientom. Byli więc nie tylko pośrednikami, ale także współtwórcami świata eleganckich przedmiotów, odpowiadającymi na potrzeby i oczekiwania najbardziej wymagających odbiorców – mówi Weronika Rostworowska-Kenig, kuratorka ekspozycji, kustosz Zbiorów Zabytków Sztuki w metalu w Zamku Królewskim na Wawelu.

Złoto – znak prestiżu i ponadczasowego piękna
Dlaczego wyroby z brązu złoconego do dziś przyciągają uwagę kolekcjonerów i miłośników sztuki? Weronika Rostworowska-Kenig podkreśla, że jednym z powodów jest symbolika złota, od wieków kojarzonego z władzą, królewskimi rezydencjami, bogactwem i wysokim statusem społecznym. Złocone przedmioty były czymś więcej niż ozdobą – stanowiły wyraz aspiracji i świadomego budowania wizerunku właściciela. Warto przy tym pamiętać, że ich popularność zaczęła słabnąć wraz z rozwojem produkcji przemysłowej i upowszechnieniem elektryczności. Przedmioty, które przez dziesięciolecia stanowiły nieodłączny element wyposażenia prywatnych i reprezentacyjnych wnętrz, stopniowo utraciły swoją pierwotną funkcję. Dziś powracają do nas przede wszystkim jako świadectwa kunsztu dawnych twórców i fascynującego świata kultury materialnej.

Światło jako symbol epoki
Tytuł wystawy ma również wymiar symboliczny. Nawiązuje do oświecenia – epoki, w której światło stało się synonimem rozumu, wiedzy, samopoznania i odkrywania świata. W tym kontekście złocone świeczniki i kandelabry można odczytywać nie tylko jako piękne przedmioty użytkowe, lecz także jako elementy opowieści o kulturze i sposobie myślenia ludzi XVIII wieku. 
Wystawa mieści się na parterze zamku w salach Wielkorządcy. W pierwszej sali zaprezentowano wybrane obiekty ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu, uzupełnione znakomitymi przykładami złoconych brązów z Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Szczególnie interesujące są historie kolekcji, z których pochodzą poszczególne dzieła. Obiekty z Wilanowa wywodzą się w dużej mierze ze zbiorów rodziny Potockich, natomiast niektóre przykłady z Muzeum Narodowego w Warszawie mogły należeć do przedwojennych prywatnych kolekcji warszawskich.

Od przeszłości do współczesności
Odniesienie do współczesności stanowi druga część wystawy, mieszcząca się w dwóch kolejnych salach, na której znalazły się prace studentów Wydziału Form Przemysłowych Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie wyłonione w drodze konkursu zorganizowanego przez Zamek Królewski na Wawelu.  Zadaniem studentów było odwołanie się w swoich projektach do obiektów zabytkowych lub do idei oświeceniowych oraz ich obecności w dzisiejszym świecie. Spośród 48 przedłożonych prac cztery zostały nagrodzone. Następnie z pełnej puli zostało wybranych 26 różnego rodzaju lamp, obiektów świetlnych i świecących, animacji video, instalacji nawiązujących do tradycyjnego rzemiosła a nawet systemów banknotów oraz nowych propozycji  szaty graficznej Konstytucji RP. Studenci w swych pracach nawiązali do symboliki Wawelu lub jego detali architektonicznych, odnieśli się do tradycyjnych technik artystycznych takich jak litofania czy repusowanie metalu – opowiada dr Weronika Rostworowska-Kenig, pomysłodawczyni konkursu. 

Kuratorka podkreśla, że młodzi współcześni artyści zwrócili uwagę na koszty zdrowia i życia ponoszone przez dawnych rzemieślników oraz przypomnieli o wynalazkach epoki oświecenia, które służą nam do dziś. Podjęli grę z historyczną formą kandelabrów, wykorzystując materiały tanie bądź nietrwałe, jak szkło, wiklina, plastik, czy papier. 


Ekspozycji „Oświecone. Sztuka światła” towarzyszy katalog naukowy autorstwa kuratorki wystawy dr Weroniki Rostworowskiej-Kenig poświęcony wawelskim zbiorom oraz broszura omawiająca wszystkie zaprezentowane na wystawie prace. Z katalogiem można się zapoznać w sali ekspozycyjnej. Dodatkowo brązy złocone w ich naturalnym otoczeniu można zobaczyć w Sali Kolumnowej na pierwszym piętrze zamku..

Opr. noty Urszula Wolak-Dudek na podstawie tekstów merytorycznych autorstwa dr Weroniki Rostworowskiej-Kenig.
 

Zamek Królewski na Wawelu
12 422 51 55

Wawel 5

31-001 Kraków

20.11.2026 - 14.02.2027