Od dziś, po raz pierwszy po ponad 75 latach od odnalezienia i przekazania do Żydowskiego Instytutu Historycznego zostaje zaprezentowane ikonograficzne archiwum przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie - unikatowy zbiór materiałów wizualnych dokumentujących życie i kulturę Żydów tuż przed Zagładą.
Ekspozycja przywraca pamięć o przerwanej działalności instytucji oraz stawia pytanie o rolę obrazów - fotografii, grafik i reprodukcji - w budowaniu wiedzy o historii i tożsamości społeczności żydowskiej.
Przedwojenna kultura żydowska jako żywe dziedzictwo
Wystawa stanowi rzadkie świadectwo świata, który w dużej mierze zniknął. Zdjęcia, grafiki i reprodukcje zachowane w archiwum dokumentują życie Żydów przed Holokaustem, utrwalając obrazy dzieł sztuki, miejsc i społeczności, które często już nie istnieją. Tytułowe Obrazy tożsamości zachęcają zwiedzających do postrzegania przedwojennej kultury żydowskiej nie tylko jako utraconego dziedzictwa, ale także jako istotnej części historii, która nadal kształtuje nasze rozumienie przeszłości. Wystawa jest w pewnym sensie odpowiedzią na pytanie: co należy zachować w obliczu zbliżającej się katastrofy? Jak można uchwycić i zdefiniować dziedzictwo żydowskie?
Odzyskiwanie pamięci o utraconym muzeum
Centralnym punktem ekspozycji jest archiwum ikonograficzne prezentujące różnorodne przejawy kultury żydowskiej - od postaci życia religijnego i intelektualnego po artystów i twórców kultury popularnej. W zbiorze znajdują się fotografie miejsc religijnych, sceny świąt i codzienności. Na wystawie prezentowane są również dzieła sztuki żydowskiej. Część z nich zachowała się jedynie w formie fotografii - będących często ostatnim śladem po pracach zniszczonych w czasie wojny. Obok nich można zobaczyć także oryginalne rysunki, szkice, akwaforty i drzeworyty przedwojennych artystów z różnych części Europy. Archiwum dokumentuje nie tylko dorobek kultury żydowskiej, lecz także realia, w których funkcjonowała społeczność żydowska w Europie. W zbiorze znajdują się materiały ukazujące napięcia społeczne, uprzedzenia i przemoc - w tym ryciny odnoszące się do oskarżeń o mordy rytualne, fotografie z procesów oraz antysemickie karykatury.
Wystawa „Obrazy tożsamości” opowiada nie tylko historię samej kolekcji, lecz także losy instytucji, która ją stworzyła, oraz powojenne okoliczności odnalezienia i zachowania jej fragmentów. Jednocześnie pozwala zrozumieć realia, w których powstawały powojenne zbiory Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma - w czasie chaosu, przemieszczania obiektów i odbudowy instytucji kultury po II wojnie światowej. Na wystawie zaprezentowane zostaną oryginalne plansze z ikonograficznego archiwum, negatywy i diapozytywy, a także dokumenty związane z działalnością Muzeum Żydowskiego w Berlinie. Ekspozycję uzupełniają wybrane dzieła sztuki powiązane z historią instytucji oraz materiały archiwalne dokumentujące losy kolekcji po jej zamknięciu w 1938 roku. Odzyskiwanie pamięci o utraconym muzeum Kolekcja powstawała w latach 20. i 30. XX wieku, w okresie dynamicznego rozwoju fotografii i reprodukcji obrazów. Materiały - fotografie, ryciny oraz różnorodne dokumenty wizualne - były systematycznie gromadzone, katalogowane i umieszczane na tekturowych planszach, tworząc uporządkowane kompendium obrazów dotyczących życia, kultury i historii Żydów.
Historia zbioru jest nierozerwalnie związana z dramatycznymi wydarzeniami XX wieku. Żydowskie Muzeum w Berlinie zostało otwarte w styczniu 1933 roku - zaledwie tydzień przed przejęciem władzy w Niemczech przez nazistów. W czasie narastających prześladowań instytucja prowadziła niezwykle ambitną, intensywną działalność wystawienniczą i wspierała żydowskich artystów wykluczanych z życia kulturalnego. Jej działalność została brutalnie przerwana podczas pogromu listopadowego, tzw. Nocy Kryształowej, z 9 na 10 listopada 1938 roku.
Niezwykła historia ocalenia zbiorów
Po pogromie zbiory muzeum uległy rozproszeniu i trafiły do różnych części świata. Część kolekcji została w czasie wojny wywieziona przez nazistów na tereny dzisiejszej Polski. Po wojnie odnaleziono ją w zamku w Sławie, następnie przewieziono do Wrocławia, a później do składnicy muzealnej Ministerstwa Kultury i Sztuki w Bożkowie. Ostatecznie w 1951 roku zbiór trafił do Żydowskiego Instytutu Historycznego, gdzie znajduje się do dziś i stanowi podstawę prezentowanej wystawy.