Cykl Morszczyny wracają do Bałtyku Liliany Zeic to wielowarstwowa opowieść o ekosystemie, którego zniknięcie kształtuje krajobraz Morza Bałtyckiego. Artystka sięga po rozwijaną przez siebie technikę intarsji, a pracom towarzyszą teksty dokumentujące interdyscyplinarny proces badawczy – łączący praktykę artystyczną, obserwację terenową, historię środowiska przyrodniczego oraz refleksję nad możliwościami rekonstrukcji ekosystemów.
Punktem wyjścia dla cyklu jest morszczyn (z łac. Fucus vesiculosus) – brunatnica, która do drugiej połowy XX wieku współtworzyła podwodny krajobraz polskiego wybrzeża. Razem z innymi gatunkami roślin i glonów budowała złożone siedliska stanowiące podstawę życia wielu organizmów morskich. Zniknięcie morszczynu w latach 70. było konsekwencją splotu procesów politycznych, gospodarczych i technologicznych: powojennej industrializacji, gwałtownego wzrostu zanieczyszczenia wód oraz eksploatacji zasobów morskich prowadzonej w oparciu o błędne szacunki ekologiczne. Wraz z zanikiem poszczególnych gatunków rozpadał się cały ekosystem.
Wystawa nie rekonstruuje jedynie historii utraty. Jej osią jest moment spotkania – konfrontacji z żywym, istniejącym gdzie indziej, ekosystemem, który ujawnia skalę lokalnego braku. Perspektywa ta przesuwa narrację z nostalgii ku refleksji nad możliwością powrotu: biologicznego, symbolicznego i wyobrażeniowego. Morszczyn w pracach Zeic funkcjonuje jako organizm graniczny – pomiędzy zakorzenieniem a dryfem, pamięcią a regeneracją, zanikiem a trwaniem w formach ukrytych lub potencjalnych.
Autorska technika intarsji staje się tu medium analogicznym do procesów ekologicznych. Formy powstające z różnych gatunków drewna łączą się w nowe struktury przypominające podwodne zbiorowiska organizmów. Każda praca budowana jest poprzez nakładanie warstw, cięcie, dopasowywanie i rekonfigurację – gesty odpowiadające zarówno pracy badawczej, jak i naturalnym procesom wzrostu, rozpadu oraz sukcesji biologicznej. Intarsja staje się narzędziem myślenia o ekosystemie jako o układzie relacyjnym.
Towarzyszące pracom teksty nie pełnią funkcji objaśniającej, lecz dokumentują drogę poznania: analizę archiwów naukowych, rozmów z badaczkami i badaczami oraz rozwój metod podwodnej dokumentacji. Wystawa sytuuje się pomiędzy laboratorium a przestrzenią pamięci – ukazuje proces, a nie rezultat.
Istotnym wątkiem projektu jest pytanie o granice interwencji człowieka. Historia nieudanych prób przywrócenia morszczynu wskazuje, że odbudowa ekosystemów nie zawsze polega na aktywnym działaniu, lecz czasem na powstrzymaniu się od ingerencji. W tym sensie powrót morszczynu pozostaje procesem możliwym, lecz niekontrolowalnym – zależnym od długotrwałych procesów środowiskowych.
Morszczyny wracają do Bałtyku to wystawa o widzialności i niewidzialności: o krajobrazie, który istnieje bardziej poprzez pamięć ekologiczną, nie jako coś widocznego dla ludzkiego oka. Zeic proponuje spojrzenie na morze, które nie jest tłem dla działalności człowieka, ale autonomicznym systemem, zdolnym zarówno do załamania, jak i regeneracji. Powrót morszczynu staje się tu figurą nadziei i odbudowy – nie spektakularnej, lecz powolnej, organicznej i wymagającej uważności.
tekst: Antonina Marat
Zdjęcie u góry: Liliana Zeic, Nosy jak butelki, 2026