Kairos / Wariacje duchologiczne to wystawa twórczości Julie Mehretu, amerykańskiej artystki o polskich korzeniach, urodzonej w 1970 roku w Etiopii. Tytuł ekspozycji łączy ideę antycznego kairosu – krytycznego punktu zwrotnego – z duchologią Jacques’a Derridy, w której teraźniejszość nawiedzają widma niedomkniętej przeszłości.
Poszerzając dziedzictwo amerykańskiego ekspresjonizmu abstrakcyjnego, Mehretu urosła do rangi jednej z najważniejszych artystek naszych czasów. Jej prace od ponad dwóch dekad pozostają ważnym punktem odniesienia dla współczesnego malarstwa. Mehretu odwołuje się w nich do kartografii, poezji i literatury, historii sztuki i muzyki, obrazów medialnych, a także wydarzeń polityczno-społecznych. Ten zróżnicowany materiał źródłowy dostarcza punktów wyjścia do obrazów, rysunków oraz eksperymentów z tradycyjnymi technikami druku.
Wystawa jest zaproszeniem do wejścia głęboko w praktykę artystki. Zgromadzono na niej prace z różnych etapów twórczości Mehretu: od analitycznych diagramów z końca lat 90., przez rysunki i akwarele, prace na papierze i folii z pierwszej dekady XXI wieku, po współczesne wielkoformatowe płótna, w których gęstość warstw działa jak sejsmograficzny zapis napięć współczesności.
„Zrozumienie tego, kim dziś jesteśmy i w jakim miejscu się znajdujemy, jest zadaniem niezwykle abstrakcyjnym, chaotycznym i pełnym niepewności. Żyjemy pośród licznych sprzeczności, które nas kształtują – dlatego są to czasy wyjątkowo złożone i trudne do uchwycenia”.
Prezentowane na wystawie Archive Pages (1997) [Karty z archiwum] to rzadko pokazywane prace na papierze, które oferują bezpośredni wgląd w to, jak artystka podchodzi do materiału źródłowego. Selekcja zdjęć, wycinków, map i znaków, wyjętych z obiegu medialnego za pośrednictwem kserografii, układa się w atlas napięć między intymnością a zbiorowością, dokumentem a pamięcią. Ta metoda pracy nad obrazem pozostaje widoczna także w najnowszych abstrakcjach Mehretu. Punktem wyjścia dla tych obrazów są konkretne wydarzenia, w tym pandemia COVID-19 czy tragiczny w skutkach pożar Muzeum Narodowego Brazylii w Rio de Janeiro w 2018 roku. Obok katastrofy i klęski żywiołowej powracającymi tematami w jej twórczości są kapitalizm, globalizm, migracje i przesiedlenia.
Kluczowe dla warszawskiej ekspozycji są prace z cyklu TRANSpaintings [TRANSobrazy] – prezentowane w rzeźbiarskich aluminiowych rusztowaniach (Upright Brackets) autorstwa Nairy Baghramian. Ta seria prac czerpie z relacji mass mediów o wydarzeniach ostatnich lat, włącznie z inwazją Rosji na Ukrainę. Półprzezroczyste dwustronne obrazy oddają brutalność przywoływanych zdarzeń. Równocześnie zawiera się w nich – jak mówi artystka – „to inne światło, które wciąż skądś się wydobywa, które wciąż jest możliwe”.
Wystawa prezentuje również rozbudowane kalendarium, które odzwierciedla szczególny wymiar praktyki Mehretu. Artystka gromadzi artefakty związanych ze zdarzeniami, które zaważyły na tym, jak dziś wygląda świat i jak my sami w nim funkcjonujemy. W owym archiwum z fragmentami historii powszechnej – publicznej – współistnieją najzupełniej osobiste przedmioty: zabawki jej dzieci, kamienie zbierane na plażach w różnych zakątkach świata, pamiątki z podróży. Wszystko to składa się na wyjątkowy, żywy atlas, obecny w całym dziele Mehretu.
Wielowarstwowe prace Julii Mehretu oddają tempo, niejednoznaczność i skomplikowanie dzisiejszego świata. Odbija się w nich wszechogarniające poczucie kryzysu i zagrożenia. Zamiast jednak dawać odpowiedzi i obiecywać ukojenie, artystka zaprasza do uważnego doświadczania życia z jego sprzecznościami i napięciami. To zaproszenie do wyjścia poza schemat prostych rozwiązań i uniwersalizujących opowieści.
Julie Mehretu (ur. 1970 w Addis Abebie) mieszka i pracuje w Nowym Jorku. Znana jest z wielkoformatowych, wielowarstwowych obrazów, które łączą język kartografii, urbanistyki, mediów cyfrowych i abstrakcji. Przed ukończeniem siódmego roku życia została ewakuowana z Etiopii do Stanów Zjednoczonych i razem z rodziną osiadła w East Lansing w stanie Michigan. W latach 1990–1991 Studiowała na Université Cheikh Anta Diop w Dakarze (Senegal), następnie ukończyła Kalamazoo College w stanie Michigan (Bachelor of Arts, 1992), a potem Rhode Island School of Design w Providence (Master of Fine Arts, 1997).
W 1997 roku artystka była stypendystką programu Core w Museum of Fine Arts, Houston, gdzie zaczęła wprowadzać do obrazów plany architektoniczne. W 1999 przeprowadziła się do Nowego Jorku, a rok później przyjęto ją na rezydencję w tamtejszym Studio Museum in Harlem. W 2001 roku wzięła udział w organizowanej przez muzeum przełomowej wystawie Freestyle (której kuratorką była Thelma Golden), która przedstawiła nową generację artystów, upowszechniając pojęcie post-black i inicjując szeroką dyskusję o języku tożsamości i o tym, jak opowiadać współczesną sztukę poza utrwalonymi kategoriami. Po zakończeniu rezydencji Mehretu związała się z harlemską galerią The Project, założoną przez krytyka sztuki Christiana Haye’a.
Julie Mehretu była wielokrotnie nagradzana, m.in. prestiżową MacArthur Award (2005), stypendium im. Guny S. Mundheim przyznawanym przez Akademię Amerykańską w Berlinie (2007), a także nagrodą Medal of Arts Departamentu Stanu USA (2015); w 2025 roku otrzymała Order Sztuki i Literatury Ministerstwa Kultury Republiki Francuskiej. W 2020 roku znalazła się na liście stu najbardziej wpływowych osobowości magazynu „TIME”. W 2024 roku w chicagowskim Obama Presidential Center zainstalowano zamówiony u Mehretu wielkoformatowy (26 × 8 metrów) witrażowy mural pt. Uprising of the Sun [Insurekcja Słońca]. Ponadto realizowała wielkoskalowe zamówienia malarskie na Mural (2009) do holu wejściowego nowojorskiej siedziby banku inwestycyjnego Goldman Sachs oraz dyptyk HOWL, eon (I, II) [SKOWYT, eon] (2017) do atrium San Francisco Museum of Modern Art projektu Mario Botty.
W listopadzie 2019 roku Los Angeles County Museum of Art zaprezentowało retrospektywę twórczości Mehretu, pokazywaną następnie w High Museum w Atlancie (2020), nowojorskim Whitney Museum of American Art (2021) oraz Walker Museum of Art w Minneapolis (2021). W 2024 roku odbyła się wystawa Julie Mehretu: Ensemble w weneckim Palazzo Grassi, w ramach Kolekcji Pinault; w listopadzie tego samego roku prace Mehretu pokazano po raz pierwszy w regionie Australii i Indopacyfiku, na wystawie Julie Mehretu: A Transcore of the Radical Imaginatory [Transpartytury radykalnego imaginarium] w Museum of Contemporary Art Australia w Sydney. 10 maja 2025 roku otworzyła się wystawa indywidualna artystki w K21 w Düsseldorfie pt. Julie Mehretu: KAIROS / HAUNTOLOGICAL VARIATIONS, która teraz doczekała się warszawskiej odsłony w MSN-ie jako KAIROS / WARIACJE DUCHOLOGICZNE.
Mehretu jest członkinią Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury, Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk, amerykańskiego stowarzyszenia National Academy of Design oraz Etiopskiej Akademii Nauk. Zasiada w radzie Whitney Museum of American Art, zarządzie American Academy in Berlin, której jest wychowanką, w Radzie Powszechnej przy Zeitz MOCAA | Museum of Contemporary Art Africa oraz zarządzie rezydencji artystycznej i platformy kulturalnej Denniston Hill, którą również zakładała.
Artystki: Julie Mehretu, Nairy Baghramian, Tacita Dean
Kuratorzy wystawy: Szymon Żydek (Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie) na podstawie koncepcji kuratorskiej Susanne Gaensheimer i Sebastiana Petera (Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf)
Zdjęcie u góry: Julie Mehretu, detal Ghosthymn (after the Raft) [Pieśń widm (według Tratwy)], 2019–2021, fot. Tom Powel Imaging. Dzięki uprzejmości artystki i Marian Goodman Gallery, New York © Julie Mehretu