Między innymi gniazdo wron pochodzące ze słynnej instalacji Joanny Rajkowskiej zatytułowanej „Pozdrowienia z Alei Jerozolimskich” znajdzie swoje miejsce w Ogrodach Królewskich Zamku Królewskiego na Wawelu. Wystawa zatytułowana „Wkrótce wszystko się zmieni” jednej z najważniejszych polskich artystek współczesnych, znanej z realizacji w przestrzeni publicznej oraz projektów badających relacje między człowiekiem, środowiskiem i pamięcią miejsca, została pomyślana jako subtelna ingerencja w historyczną przestrzeń terenów zielonych. Sztuka współczesna splata się tu z krajobrazem, geologią i historią Wawelu. Wśród dzieł Rajkowskiej znajdziemy również poruszające Pisklę – przeskalowane jajo ptaka – kosa. Dzieło wykonane z pigmentowanego gipsu akrylowego, ma 240 cm długości i około 180 cm wysokości.
– Wawel jest miejscem, w którym historia jest niemal namacalna, ale jednocześnie pozostaje częścią znacznie dłuższych procesów – geologicznych, biologicznych, kulturowych. Wystawa Joanny Rajkowskiej pozwala spojrzeć na to miejsce z nowej perspektywy: nie tylko jak na przestrzeń tożsamą z przeszłością, lecz także jako na żywy organizm wpisany w ciągłe przemiany natury i kultury – mówi prof. dr hab. Andrzej Betlej, dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu.
Inspiracją teoretyczną dla wystawy, której kuratorką jest dr Bogumiła Wiśniewska, stały się idee filozofa i teoretyka ekologii Timothy’ego Mortona – zwłaszcza jego refleksja nad tzw. hiper obiektami, koncepcją „ekologii bez natury” oraz splątaniem bytów ludzkich i nieludzkich. – Myślenie Mortona podważa antropocentryczną wizję świata i linearne rozumienie czasu, proponując perspektywę, w której człowiek nie jest centrum rzeczywistości, lecz jednym z elementów złożonej sieci relacji – mówi dr Bogumiła Wiśniewska.
Wystawa prowadzi widza przez kilka powiązanych ze sobą poziomów doświadczeń: od refleksji nad nielinearnością czasu, przez spotkanie z kruchością życia, aż po konfrontację
z geologicznym trwaniem materii. Narracja ekspozycji rozwija się w przestrzeni zielonej wawelskiego wzgórza niczym powolny proces – bez jednoznacznego początku i zakończenia.
Jak podkreśla kuratorka wystawy, dr Bogumiła Wiśniewska: – Wystawa Joanny Rajkowskiej skłania do myślenia o czasie w sposób wykraczający poza ludzką skalę. Interesuje nas moment, w którym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość przestają układać się w prostą linię.
W przestrzeni Ogrodów Królewskich pojawiają się prace, które pozwalają doświadczyć świata poprzez ciało – słuchanie, dotyk, wibrację – i uświadomić sobie, że jesteśmy częścią większych procesów.
Pisklę – doświadczenie początku życia
Jedną z kluczowych prac prezentowanych na wystawie jest instalacja dźwiękowa „Pisklę” – przeskalowane jajo ptaka – kosa. Praca koncentruje się na momencie narodzin – chwili wykluwania się życia z jajka. Widz nie ogląda tego procesu, lecz doświadcza go poprzez dźwięk
i wibrację: rytm serca rozwijającego się pisklęcia staje się impulsem do somatycznej synchronizacji. Instalacja nie funkcjonuje jako symbol czy metafora, lecz jako doświadczenie cielesne. Aby jej doświadczyć, trzeba się zatrzymać, pochylić, wsłuchać.
Wkrótce wszystko się zmieni – energia miejsca
Tytułowa realizacja „Wkrótce wszystko się zmieni” rozpoczyna się już w przestrzeni dziedzińca zewnętrznego, gdzie uwagę zwiedzających przykuje kryształ/minerał częściowo wkopany
w ziemię. Elementy te odnoszą się do geologicznego czasu Wawelu – czasu znacznie przekraczającego ludzką historię.
Minerały funkcjonują tu nie jako dekoracja czy symbol, lecz jako byty działające w czasie, uczestniczące w relacjach z otoczeniem. Instalacja przywołuje również ideę ośrodka energii – przeniesioną z ciała człowieka do ciała ziemi. Widzowie mogą doświadczać tej pracy poprzez bliskość, dotyk i kontemplację.
Słowo „wkrótce” w tytule nabiera w tym kontekście szczególnego znaczenia. Odnosi się nie do ludzkiego kalendarza, lecz do skali czasu geologicznego, w którym zmiana jest nieuchronna.
Gniazdo – ślad nieludzkiej współobecności
Ważnym elementem wystawy jest także „Gniazdo”, czyli autentyczne gniazdo wron pochodzące z korony słynnej warszawskiej palmy – instalacji Joanny Rajkowskiej „Pozdrowienia z Alei Jerozolimskich”. W 2002 roku artystka umieściła na rondzie gen. Charles’a de Gaulle’a w Warszawie sztuczną palmę naturalnej wielkości. Tymczasowa interwencja szybko stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł sztuki w polskiej przestrzeni publicznej.
– Egzotyczny element wprowadzony w centrum miasta działał jak gest przesunięcia – przywołując zapomniane warstwy historii i otwierając przestrzeń dla nowych znaczeń oraz działań społecznych. Z czasem palma zaczęła funkcjonować jak aktor miejskiego spektaklu, współtworzony przez mieszkańców i przypadkowe wydarzenia. Jednym z nieoczekiwanych współautorów pracy okazały się wrony, które zbudowały w jej koronie gniazdo. Prezentowany na wystawie obiekt jest materialnym śladem tej nieludzkiej aktywności. Pokazuje, że projekty Rajkowskiej nie są zamkniętymi formami, lecz procesami rozwijającymi się w czasie – współkształtowanymi przez ludzi, zwierzęta i środowisko – mówi dr Bogumiła Wiśniewska.
Opracowanie noty: Urszula Wolak-Dudek
Kuratorka: dr Bogumiła Wiśniewska