Surrealizm był ruchem artystycznym i politycznym o międzynarodowym zasięgu i internacjonalistycznych przekonaniach. Wywodził się ze sztuki i literatury, ale sięgał znacznie dalej – jego ambicją była rewolucja społeczna i przedefiniowanie życia. „»Przekształcić świat«, powiedział Marks; »zmienić życie«, powiedział Rimbaud – te dwa hasła są dla nas jednym”, deklarował André Breton w 1935 roku.
Od swoich narodzin w latach 20. XX wieku surrealizm zderzał się z falą ruchów politycznych, które przeczyły ideałom wolności i równości. Surrealiści potępiali europejski projekt kolonialny, organizowali się przeciwko faszystom, walczyli w hiszpańskiej wojnie domowej, w czasie drugiej wojny światowej działali w ruchu oporu, byli piętnowani przez system nazistowski jako „zdegenerowani”, przetrzymywani w obozach i prześladowani, uciekali przed zagładą z Europy i ginęli – w wojnie i zagładzie. Sama sztuka stała się dla nich oporem. Pisali wiersze, tworzyli obrazy, zdjęcia i kolaże, organizowali wystawy – wszystko po to, by obnażyć rzekomo racjonalny język rzekomo racjonalnej cywilizacji Zachodu.
Narastanie faszyzmu w Europie, powstanie nazistowskich Niemiec, wojna światowa i wojny kolonialne – wszystko to miało wpływ na surrealizm i zmuszało jego protagonistów do podejmowania radykalnych decyzji światopoglądowych i politycznych. Jednocześnie wstrząsy te doprowadziły do niezwykłych spotkań i międzynarodowej solidarności, która łączyła Pragę z Coyoacán w Meksyku, Kair z republikańską Hiszpanią, Marsylię z Fort-de-France na Martynice, Portoryko i Paryż z Chicago, a Londyn z Nowym Jorkiem. Myślenie i działanie surrealistów rozgrywało się w wielu miejscach jednocześnie. Dlatego zamiast przedstawiać linearną narrację, wystawa proponuje epizody ułożone niczym mapa. Jej celem jest ukazanie surrealizmu jako międzynarodowego ruchu, zaangażowanego społecznie i politycznie, zgodnie z tym, jak widzieli go jego uczestnicy.
Surrealiści domagali się absolutnej wolności, która miała przeniknąć wszystkie warstwy społeczeństwa. Emancypacja oznaczała dla nich taki rodzaj życia, które nie jest podporządkowane ślepym wymogom narodu, Kościoła i mieszczańskiej moralności. Czytali Freuda i markiza de Sade’a, proklamowali anarchizm i socjalizm, wyznawali marksizm i komunizm, opowiadali się przeciw faszyzmowi i kolonializmowi, a także imperialnym projektom wszelkiej maści. Ubolewali nad skarłowaciałą wyobraźnią większości społeczeństwa, która chciałaby sprowadzić sztukę i poezję jedynie do ekscentrycznego kaprysu. „Jeśli ktoś nam powie, że naszym zadaniem jest coś więcej niż pisanie poezji, zgodzimy się z tym po wielokroć” – pisali artyści z grupy La Main à plume, działającej w okupowanym przez hitlerowców Paryżu i potajemnie publikującej tomiki poezji. „Jeśli kochasz Miłość, pokochasz Surrealizm”, głosiło pismo „Rewolucja surrealistyczna” w 1924 roku. Transgresja polityczna i artystyczna surrealizmu była zawsze powiązana z afirmacją życia, erotyki i miłości.
Właśnie ta otwarta relacja polityki i sztuki przyciągała do surrealizmu kolejne ruchy emancypacyjne. Do jego metody działania i światopoglądu odwoływały się studenckie protesty w maju 1968 roku, powojenne ruchy antytotalitarne w Europie Wschodniej, a także przedstawiciele Ruchu Wyzwolenia Czarnych w Stanach Zjednoczonych. Wystawa podąża śladem tych emancypacyjnych historii. Jej koncepcja opiera się na rewizji dominującego poglądu na surrealizm jako styl w malarstwie przeznaczony do przedstawiania snów, fantazji i magii. Zrywa z wyobrażeniem o surrealizmie jako kanonie wielkich dzieł. Na nowo stawia prowokacyjne pytanie: „Co to jest surrealizm?”.
Wystawa Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm była po raz pierwszy prezentowana od 15 października 2024 roku do 30 marca 2025 roku w Lenbachhaus w Monachium pod tytułem But Live Here? No Thanks: Surrealism and Anti-fascism i została przygotowana przez zespół kuratorski: Stephanie Weber, Adrian Djukić, Karin Althaus.
Wystawa powstała we współpracy z Muzeum Sztuki w Łodzi.
Artystki i artyści: Jankiel Adler, Eileen Agar, Louis Aragon, Hans Arp, Enrico Baj, John Banting, Hans Bellmer, Erwin Blumenfeld, Herold Blumer, Marian Bogusz, Vladimír Boudník, Manuel Álvarez Bravo, Victor Brauner, André Breton, Emmy Bridgewater, Jan Brzękowski, Luis Buñuel, Claude Cahun (Lucy Schwob), Leonora Carrington, Laura Corsiglia, Roberto Crippa, Óscar Domínguez, Gianni Dova, Zbigniew Dłubak, Inji Efflatoun, Max Ernst, Erró (Guðmundur Guðmundsson), Merlyn Evans, Eugenio Fernández Granell, Emil Filla, František Foltýn, Esteban Francés, Otto Hahn, Sam Haile, Stanley William Hayter, John Heartfield (Helmut Herztfeld), Jindřich Heisler, Werner Heldt, Georges Henein, Jacques Hérold, Karol Hiller, Hannah Höch, Kati Horna, Jerzy Janisch, František Janoušek, Ted Joans (Theodore Jones), Marion Kalter, Fouad Kamel, Tadeusz Kantor, Ida Kar, Katarzyna Kobro, Aleksander Krzywobłocki, Jerzy Kujawski, Wifredo Lam, Jean-Jacques Lebel, Johannes Lederer, Alfred Lenica, Jean Lurçat, Dora Maar (Henriette Théodora Markovitch), René Magritte, Jeanne Mammen, André Masson, Roberto Matta, Leonore Mau, Jadwiga Maziarska, F.E. McWilliam, Mikuláš Medek, Katja Meirowsky, Kazimierz Mikulski, Lee Miller, Joan Miró, Marcel Moore (Suzanne Malherbe), Arturo Nathan, Amy Nimr, Wolfgang Paalen, Roland Penrose, Pablo Picasso, Julia Pirotte, Alice Rahon (Paalen), Antonio Recalcati, Alain Resnais, Vilém Reichmann, Edith Rimmington, Erna Rosenstein, Alberto Sánchez, Hans Rudolf Schiess, Kurt Seligmann, Jerzy Skarżyński, Humphrey Spender, Jonasz Stern, Henryk Streng / Marek Włodarski, Władysław Strzemiński, Jindřich Štyrský, Eva Sulzer, Bogusław Szwacz, Marian Szulc, Yves Tanguy, Hervé Télémaque, Karel Teige, Franciszka Themerson, Stefan Themerson, Václav Tikal,Toyen (Marie Čermínová), Heinz Trökes, Raoul Ubac, Remedios Varo, Alois Wachsman, Wols (Alfred Otto Wolfgang Schulze), WoTi (Kati Horna, Wolf Hamburger), Ramses Younan, Enrique Zañartu, Unica Zürn, Teresa Żarnower
Kuratorki i kuratorzy: Dorota Jarecka i Magda Lipska we współpracy ze Stephanie Weber, Adrianem Djukiciem, Karin Althaus oraz Pawłem Politem
Zdjęcie u góry: Victor Brauner, On the Scene, 1930, Musée d’Art moderne.