Na wystawie „Dwa stany skupienia” zaprezentowano realizacje rzeźbiarskie prof. Jerzego Nowakowskiego oraz malarskie Tomka Mistaka. Zestawienie tak różnych w sposobie wypowiedzi
autorów, określiło wieloaspektowy charakter tej ekspozycji. Tytuł odnosi się zatem do odmiennego tworzywa, w którym artyści działają, zmagając się z inną materią, nadając jej formę i znaczenie, a także sposobu ujęcia tematu na poziomie kreacji i metafory.
Eksponowane prace autorstwa Jerzego Nowakowskiego stanowią niewielki wybór z imponującej i różnorodnej twórczości rzeźbiarskiej, wpisujący się kontekstem formalnym i semantycznym w charakter prezentacji. Autor tworzy w tradycyjnych materiałach; metal, kamień, drewno, posługując się historycznym warsztatem; modelunek w glinie, odlew w gipsie,
następnie w brązie, ale na różnych poziomach przekracza granice tego klasycznie pojmowanego gatunku sztuki.
Motywem obecnym od początku działalności artystycznej, eksplorowanym wielopłaszczyznowo jest kula; struktura doskonała, bogata znaczeniowo. Nieprzerwanie stanowi temat zarówno wczesnych realizacji pomnikowych, m.in. pomnika „Zdobywcom przestrzeni”, w Rzeszowie, z 1978 r., jak i obecnych prac kameralnych. Kosmiczne inklinacje odwołują się do ery podbojów ale przede wszystkim charakteryzują estetykę i symbolikę rzeźb. Kule Nowakowskiego są pęknięte, rozłupane, przypominają archeologiczne skorupy, w bryle tkwią zewnętrzne elementy wywołując niepokój „poranioną” formą. Od początku XXI w. artysta tworzy kule o tytule „Introwersje”, kompozycje zamknięte, skierowane ku wnętrzu bryły, z ruchem dośrodkowym. Kształtowana materia ulega procesowi implozji; zapada się, a w powstałych szczelinach widoczne są ukryte organiczne, skomplikowane struktury, także elementy figuracji. Wizualna destrukcja odnosi się współczesnych kryzysów cywilizacyjnych i poczucia zagrożenia. Kule wyniesione na cokoły, podobnie jak w przypadku pomników, wchodzą w relacje z otoczeniem i stanowią w pewnym sensie „powidoki” realizacji z lat 70. XX w. W twórczości Nowakowskiego jednym z ważniejszych, podejmowanych od lat 80. do dzisiaj, wątków o wymiarze antropologicznym, jest temat archetypiczny w rzeźbie - tors, odlany w brązie. To syntetyczne formy pełne dramatyzmu, o okaleczonej bryle „ludzkiej niedoskonałości” kontrastującej z wypolerowaną powierzchnią „bezdusznej anonimowości”. Realizacje z wyraźnymi śladami napięć materiałowych stanowią metaforę kondycji współczesnego człowieka. Podobne konotacje posiadają prace z wyciętym zarysem sylwety, właściwie figury zredukowanej do znaku- Pomnik nadziei 1981-2022; przywodzącej na myśl postać z pomnika „Przejście” w Rzeszowie, z 2001 r., autorstwa Józefa Szajny.
Na przełomie XX i XXI w. artysta tworzy unikalne reliefy (płaskorzeźby w metalu i brązie) oraz obrazy strukturalne, w których zaciera się granica między tradycyjną rzeźbą a płaszczyzną
obrazu. Kompozycje działają kontrastem gładkich, lśniących metalicznym blaskiem powierzchni z organiczną, zastygłą niczym lawa strukturą- „Pejzaż horyzontalny”. W realizacjach
strukturalnych łączy malarskie operowanie kolorem z trójwymiarową, tektoniczną ingerencją w podłoże. Cykl „Eco System” porusza dramatyczny problem degradacji planety.
Praca o tytule „Próba równowagi” zrealizowana w rzadkim połączeniu materiałowymdrewna i brązu trafnie rezonuje z nazwą wystawy. Fragment unikatowego materiału-czarnego
dębu ustawionego na cokole z wypolerowanego metalu jest kompozycją o kontemplacyjnym charakterze. Twórca zestawia organiczną fakturę drewna z surowym materiałem. Układ sił jest
nierówny- biologiczna energia w starciu z zimną technologią.
W pracach Jerzego Nowakowskiego pojęcie „stanów skupienia” może stanowić metaforę procesu technologicznego ale przede wszystkim odnosi się do formalnego konceptu interpretacji materii.
Tomek Mistak w swojej twórczości porusza się w obszarze szeroko traktowanego pejzażu; obrazy wystawione w tej prezentacji pochodzą z realizowanych w ostatnich latach cykli „Szum”
i „Światło”. To seria prac inspirowanych ruchomą taflą wody, z efektem migoczących refleksów światła, odbijających krajobraz otoczenia i niebo. Charakterystyczne wycinkowe kadrowanie
warunkują porządek kompozycyjny i zawężoną gamę barwną przedstawień. Wrażeniowa kreacja „wodnych powidoków” balansuje pomiędzy realizmem opracowania zagadnienia pejzażowego a czystym abstraktem eksplorowanego zjawiska. Artysta nie maluje z natury, tworzy impresje z motywem przyrody doliny Sanu, znanym mu z rodzimego otoczenia. Autorskie ujęcie zagadnienia podejmowanego w perspektywie cyklicznej; „powtarzalność niepowtarzalnego”, pokazuje analityczne możliwości malarskich środków wyrazu, którymi posługuje się twórca. Malując w technice akrylu na płótnie, z użyciem laserunków, stosuje wyrafinowany warsztat - synteza, elegancja detalu, precyzja gestu, kolorystyczna dyscyplina. Artysta kreuje iluzję głębi stosując układy drobnych rytmów, dzięki czemu płaszczyzna obrazu zaczyna optycznie drgać i pulsować, tworząc dynamiczne złudzenie trójwymiarowości. Jednocześnie struktura obrazów budowana szeroko kładzionymi pociągnięciami przywodzi na myśl sploty gobelinowe w nowoczesnej tkaninie
artystycznej.
„Tytuł cyklu bezpośrednio odnosi się do delikatnego, ambientowego szumu wody. (…) Woda kojarzy mi się ze zmiennością, przemijaniem, ulotnością chwili i jest nośnikiem życia na ziemi
(…) Uspokaja mnie patrzenie się na płynącą rzekę czy delikatnie falujące jezioro.” Artysta w swojej wypowiedzi określa charakter serii, odnoszący się wprost do zwizualizowanej barwy dźwięku i nastroju utworów malarskich. U Mistaka ekspresja przestrzennych plam barwnych, jako twórczego zapisu intymnej relacji z naturą, bliska jest założeniom abstrakcji lirycznej. Autor w malarskim rozstrzygnięciu osiąga efekt synestezji, równoważąc rytmiczność układu kompozycyjnego z wewnętrzną melodyką obrazów. Refleksyjna estetyka fotorealistycznych migawek harmonizuje z ich kontemplacyjnym wydźwiękiem. Twórczy zapis wibrującej materii to także głęboki akt uważności, osobliwy „mindfulness zatrzymanego czasu”. Twórca, sam doceniając dobroczynny wpływ przebywania w pobliżu wody, kreuje wyobrażenie przyjaznej przestrzeni, malarsko spójne z jego subiektywnym odczuciem. Ten sposób wizualizacji zbieżny jest z współczesną koncepcją Blue Mind (Niebieski Umysł), wskazującą na szczególną relację człowieka z wodą i jej uspokajające działanie.
W malarstwie Tomka Mistaka, pojęcie „stanu skupienia” wykracza poza czysto fizykalną definicję materii, staje się metaforą swoistego aktu zatrzymania i jednocześnie zaproszeniem do
wizualnej kontemplacji malarskiego „dziennika” rejestrującego niepowtarzalność natury.
Beata Kuman
Rzeszów, październik 2026 r.