Po raz pierwszy w Austrii prezentowana jest obszerna retrospektywa twórczości Erny Rosenstein (1913–2004), jednej z najważniejszych postaci powojennej polskiej awangardy. Na tle Zagłady oraz politycznych przemian w Polsce jej dzieło stanowi świadectwo niezwykłej odporności artystki, która pozostała wierna swoim artystycznym i politycznym przekonaniom. Na przestrzeni sześciu dekad Rosenstein stworzyła wielowymiarowy, obejmujący różne media świat twórczy, ukazujący, jak teraźniejszość splata się z pamięcią przeszłości oraz jak doświadczenia jednostkowe przenikają się z doświadczeniem zbiorowym.
Na początku lat trzydziestych Erna Rosenstein spędziła dwa lata w Wiedniu, gdzie studiowała w Akademii Kobiecej, działała w komunistycznej organizacji młodzieżowej i była bezpośrednią świadkinią powstania lutowego w 1934 roku. Żadne z jej dzieł z tego okresu nie zachowało się – zostały utracone lub zniszczone podczas prześladowań w okupowanej przez nazistów Polsce.
Po II wojnie światowej Rosenstein wypracowała ekspresyjny język malarski, za pomocą którego podejmowała nie tylko temat zbiorowego doświadczenia przemocy, lecz także problem współodpowiedzialności. Sprzeciwiała się narzuconej w okresie stalinizmu doktrynie socrealizmu, kierując się zamiast tego inspiracjami surrealizmem i subiektywnym doświadczeniem. Jednym z motywów stale powracających w jej twórczości była brutalna śmierć rodziców – temat, który podejmowała jako formę pamięci i przepracowywania traumy. Nawet gdy pod koniec lat pięćdziesiątych jej język wizualny zaczął przybierać postać biomorficznych, abstrakcyjnych kompozycji, Rosenstein nigdy całkowicie nie porzuciła figuracji.
Zagadkowe, poetyckie tytuły prac otwierają przestrzeń do refleksji nad pamięcią, traumą i osobistą narracją, ukazując zarazem, jak ściśle w twórczości Rosenstein – malarki i poetki – splatają się słowo i obraz. Jej asamblaże wydobywają poezję codzienności, zestawiając znalezione, zużyte i porzucone przedmioty w nieoczywiste, niekiedy ironiczne konfiguracje.
Około osiemdziesięciu prezentowanych na wystawie dzieł – obrazów, rysunków, asamblaży i wierszy – opowiada o prześladowaniach i ucieczce, stracie i żałobie, a jednocześnie świadczy o niezwykłej sile artystki, jej twórczej niezależności i nieustannym poszukiwaniu nowych form wyrazu.
Erna Rosenstein urodziła się w 1913 roku we Lwowie (obecnie Lwów w Ukrainie). Jeszcze jako uczennica krakowskiego gimnazjum zaangażowała się w działalność nielegalnej komunistycznej organizacji młodzieżowej. W latach 1932–1934 studiowała w Akademii Kobiecej w Wiedniu, a następnie w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, pozostając aktywna politycznie. W 1938 roku odwiedziła Międzynarodową Wystawę Surrealizmu w Paryżu. Podczas II wojny światowej członkowie jej rodziny byli prześladowani z powodu żydowskiego pochodzenia. W 1942 roku rodzice artystki – Anna i Maksymilian Rosenstein – zostali zamordowani podczas próby ucieczki. Sama Erna Rosenstein przeżyła, choć odniosła obrażenia, i do końca wojny ukrywała się pod różnymi nazwiskami.
W 1945 roku wstąpiła do Polskiej Partii Robotniczej, a następnie pozostała członkinią jej następczyni – Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej – aż do upadku systemu komunistycznego w 1989 roku. W latach 1947–1948 podróżowała po Szwajcarii, Wielkiej Brytanii i Francji. W Paryżu ponownie spotkała krytyka literackiego Artura Sandauera, swojego przyszłego męża, z którym od 1949 roku mieszkała w Warszawie. W okresie stalinizmu (1948–1956) odrzuciła narzucony przez władzę socrealizm i tworzyła poza oficjalnym obiegiem sztuki. Antysemicka kampania rozpętana przez komunistyczne władze, której kulminacja przypadła na rok 1968, ponownie doprowadziła do represji wobec artystki. Mimo to Rosenstein nie opuściła partii komunistycznej ani nie zdecydowała się na emigrację. Z czasem stała się jedną z najważniejszych postaci powojennej sztuki w Polsce. Jako współzałożycielka II Grupy Krakowskiej, do której należeli również Tadeusz Kantor, Maria Jarema i Tadeusz Brzozowski, brała udział w najważniejszych wystawach sztuki współczesnej w Polsce i za granicą.
Kuratorka: Stephanie Auer
Zdjęcie u góry: Erna Rosenstein w pracowni w Warszawie, lata 60. XX w., fot. Jacek Maria Stokłosa