Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu


20.11.2026 - 14.02.2027

Miał około 30 cm szerokości i od 350 do 450 cm długości. Jak noszono pasy kontuszowe, dlaczego ich najcenniejsze egzemplarze sprowadzano aż z Persji i co sprawiło, że polskie manufaktury zaczęły konkurować z zagranicznymi warsztatami? Wystawa „Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe” w Zamku Królewskim na Wawelu opowiada o jednym z najbardziej niezwykłych elementów dawnego stroju narodowego. Zachwycające barwami, kunsztem tkackim i bogactwem ornamentów tkaniny stają się pretekstem do opowieści o szlacheckiej modzie, kontaktach z Orientem, ambicjach rodzimych twórców oraz losach rodzinnych kolekcji. Kuratorką ekspozycji jest Magdalena Ozga, kustosz Zbiorów tkanin.

„Pas słucki, pas lity” – pisał Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu, przywołując jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli dawnej polskiej kultury szlacheckiej. Pasy kontuszowe były czymś więcej niż ozdobą stroju. Stanowiły wyraz statusu społecznego, zamożności i indywidualnego gustu właściciela, a zarazem świadectwo wysokiego poziomu rzemiosła artystycznego. Z czasem zyskały status cennych pamiątek po przodkach i świadectw polskiego dziedzictwa artystycznego. Gromadziły je między innymi znane rodziny arystokratyczne. Wystawa w Zamku Królewskim na Wawelu pozwala przyjrzeć się im z bliska i odkryć, jak wiele historii kryje się w tych niezwykłych tkaninach.

– Połowa wawelskiego zbioru pasów – tj. trzydzieści tkanin – pochodzi z kolekcji rodziny Sapiehów. Na szesnastu zachowały się płócienne naszywki z numerami własnościowymi, a na dwóch dodatkowo zawieszki z biletu wizytowego Adama Sapiehy, polityka i działacza gospodarczego. To materialne ślady dawnych właścicieli, które pozwalają odtworzyć historię kolekcji i przywrócić przedmiotom ich osobisty wymiar. Związki Sapiehów z pasami kontuszowymi widoczne są również w sztuce portretowej. Adam Sapieha został uwieczniony przez Daniela Penthera w 1868 roku w pasie słuckim pochodzącym z rodzinnej kolekcji. Jego ojciec, Leon Sapieha, na portrecie Henryka Rodakowskiego nosi natomiast pas wykonany w manufakturze Paschalisa Jakubowicza – mówi Magdalena Ozga, kuratorka wystawy.

Małe arcydzieła tkackiego kunsztu

Kuratorka ekspozycji zwraca uwagę, że pasy kontuszowe wykonywano z jedwabiu oraz nici metalowych – srebrnych i srebrnych złoconych. – Najdroższe były tak zwane pasy lite, w których dominowały metalowe nici. Powstawały również tkaniny jedwabne, a także takie, w których kosztowne metalowe przędze wykorzystywano jedynie w wybranych partiach dekoracji. Ich konstrukcja była równie fascynująca jak wygląd. Pasy tkano w taki sposób, aby można było nosić je z obu stron – dekoracja rewersu stanowiła negatyw awersu. Najbardziej ozdobne były zakończenia, nazywane głowami, zdobione bukietami kwiatów, kwitnącymi krzewami i rozetami. Środkową część, określaną jako wciąż, pokrywały geometryczne lub roślinne wzory, ornament przypominający rybie łuski albo pozostawiano ją gładką – mówi Magdalena Ozga.

Przeciętny pas miał około 30 cm szerokości i od 350 do 450 cm długości. To imponujące proporcje, zwłaszcza jeśli uświadomimy sobie, że każda taka tkanina była rezultatem precyzyjnej, wymagającej pracy warsztatu tkackiego. Dodatkowym elementem dekoracyjnym były frędzle z jedwabiu lub nici metalowych.

Orientalne inspiracje i polskie manufaktury

Historia pasów kontuszowych rozpoczęła się od fascynacji tkaninami orientalnymi. Początkowo sprowadzano je przede wszystkim z Persji, później także ze Stambułu. – Były bardzo drogie i dostępne jedynie dla najzamożniejszych. Rosnące zainteresowanie tym elementem stroju sprawiło, że do Polski przybyli ormiańscy tkacze wykształceni w Turcji, którzy przyczynili się do rozwoju rodzimej produkcji. Jedną z najważniejszych postaci w tej historii był Jan Madżarski, który rozpoczął pracę dla księcia Michała Kazimierza Radziwiłła, po jego śmierci dla Karola Stanisława Radziwiłła (Panie Kochanku). Radziwiłłowska persjarnia, początkowo działająca w Nieświeżu, została następnie przeniesiona do Słucka. To właśnie tam powstawały słynne pasy słuckie, które na trwałe zapisały się w historii polskiego rzemiosła artystycznego. Po Janie Madżarskim warsztaty przejął jego syn Leon – mówi Magdalena Ozga.

Istotne ośrodki produkcji rozwijały się również w Warszawie i Lipkowie, gdzie manufaktury założył ormiański kupiec Paschalis Jakubowicz. Jego wyroby sygnowane były herbem przedstawiającym Baranka Paschalnego. Pasy tkano także w Grodnie, w ramach rozbudowanego przedsięwzięcia przemysłowego Antoniego Tyzenhauza, oraz w Kobyłce pod Warszawą. Mniejszym ośrodkiem produkcji był Kraków, gdzie powstawały tkaniny wzorowane na warszawskich, przeznaczone przede wszystkim dla średniozamożnych odbiorców.

Polska moda, europejskie ambicje

Pasy kontuszowe były nieodłączną częścią męskiego stroju narodowego, na który składały się między innymi żupan i kontusz. Ich wygląd zmieniał się wraz z modą, a kierunki zmian wyznaczały wpływowe osobistości. Znaczenie miały nie tylko kolor i ornament tkaniny, lecz także sposób wiązania pasa.

Magdalena Ozga podkreśla, że co ciekawe, osiemnastowieczne portrety pokazują, że nie zawsze eksponowano najbardziej dekoracyjne zakończenia pasów. – Głowy składano kilkakrotnie, a końce wsuwano za pas. Dopiero w XIX wieku, wraz ze zmianami w sposobie noszenia stroju narodowego, zaczęto je wyraźniej prezentować. W drugiej połowie tego stulecia pasy coraz częściej stawały się również pamiątkami rodzinnymi i przedmiotami kolekcjonerskimi. Na zamówienie polskich odbiorców produkowano je również w Lyonie, jednym z najważniejszych europejskich ośrodków tkactwa. Francuscy twórcy kopiowali polskie kompozycje, wykorzystywali ornamentykę zachodnioeuropejską lub łączyli ją z motywami orientalnymi. W ten sposób powstawały tkaniny będące interesującym połączeniem różnych tradycji artystycznych.

Tkanina, która opowiada o polskiej kulturze

Historia pasów kontuszowych nie zakończyła się wraz z upadkiem Rzeczypospolitej. W drugiej połowie XIX wieku, wraz z odrodzeniem zainteresowania strojem narodowym, powróciły one jako element uroczystego ubioru, a następnie jako przedmioty kolekcjonerskie i muzealne. Ich dzieje pokazują, jak zmieniała się funkcja tkaniny – od luksusowego dodatku do stroju, przez symbol tożsamości, aż po cenny zabytek. Wystawa „Bogate y jedwabne. Pasy kontuszowe” to okazja, by poznać jeden z najbardziej oryginalnych rozdziałów historii polskiego rzemiosła artystycznego. To także opowieść  o modzie, która łączyła inspiracje Wschodem i Zachodem, o przedsiębiorczych twórcach  i manufakturach oraz o przedmiotach, które przez pokolenia zachowywały pamięć o swoich właścicielach.

Opr. noty Urszula Wolak-Dudek na podstawie tekstów merytorycznych Magdaleny Ozgi.
 

Zamek Królewski na Wawelu
12 422 51 55

Wawel 5

31-001 Kraków

20.11.2026 - 14.02.2027