Grafik polskiego pochodzenia Mauricio Amster to postać kluczowa w XX-wiecznej historii projektowania książkowego i wydawniczego w Hiszpanii oraz Chile, podczas gdy w Polsce jego twórczość jest praktycznie nieznana. Teraz mamy okazję ją odkryć dzięki wystawie w Instytucie Cervantesa w Warszawie, gdzie jego prace prezentowane są wspólnie ze zdjęciami Waltera Reutera.
Kuratorami ekspozycji są Michel Lefebvre Peña, Juan Manuel Bonet i Aku Estebaranz. Podczas wernisażu opowiedzą o wartości estetycznej, historycznej i pedagogicznej dzieła Mauricio Amstera i Waltera Reutera. Zaproszenie do udziału w debacie przyjął także Piotr Rypson, jeden z najwybitniejszych badaczy polskiej kultury wizualnej XX wieku, autor licznych publikacji poświęconych historii grafiki, plakatu i typografii, obecnie dyrektor Departamentu Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury.
Elementarz dziełem sztuki
W czasie hiszpańskiej wojny domowej dwaj środkowoeuropejscy twórcy połączyli swoje talenty w niezwykłej misji – nauki czytania i liczenia republikańskich żołnierzy, broniących wolności na froncie. Grafik polskiego pochodzenia Mauricio Amster (1907-1980) oraz niemiecki fotograf i pionier fotomontażu Walter Reuter (1906-2005) stworzyli podręcznik o ogromnej sile wizualnej, który z biegiem czasu stał się punktem odniesienia w sztuce ilustracji i typografii.
Opracowany przez służby propagandowe Republiki „Elementarz antyfaszystowski” [„Cartilla Escolar Antifascista”] łączył obrazy o mocnym oddziaływaniu z przejrzystym i funkcjonalnym układem graficznym. Celem publikacji było z jednej strony nauczanie walczących czytania, a z drugiej – przekazywanie im wartości, takich jak sprawiedliwość czy opór.
Pod pozorną prostotą kryła się rewolucja estetyczna: nowoczesne kroje pisma, dynamiczne kompozycje i język wizualny, który czynił z nauki akt polityczny. Europeana (Europejska Biblioteka Cyfrowa) uznała elementarz stworzony przez Mauricio Amstera i Waltera Reutera za jedno z najwybitniejszych dzieł hiszpańskiej sztuki.
Amster, kluczowy twórca projektowania edytorskiego w Hiszpanii lat 30., i Reuter, fotograf o zaangażowanym spojrzeniu, współpracowali przy dwóch kolejnych edycjach podręcznika, rozszerzając jego treści i doskonaląc makiety oraz ćwiczenia. Po klęsce Republiki obaj emigrowali – Amster kontynuował błyskotliwą karierę w Chile, poświęcając się projektowaniu książek, natomiast Reuter osiadł w Meksyku, gdzie dokumentował historię społeczną kraju.
Niedawne odkrycie 2 200 niepublikowanych negatywów Waltera Reutera pozwoliło wywołać oryginalne zdjęcia, które posłużyły za podstawę jego fotomontaży w republikańskim elementarzu. Ten fotograficzny skarb dołącza do innych wielkich odzyskanych archiwów – Centellesa, Capy, Taro, Chima czy Campañy – poszerzając wizualne świadectwo hiszpańskiej wojny domowej.
Owe fotografie oraz powstałe na ich podstawie grafiki z obu edycji podręcznika po raz pierwszy są wspólnie prezentowane w Polsce – na wystawie w Instytucie Cervantesa. Ekspozycja wzbogacona jest także o plakaty oraz projekty okładek książek i czasopism autorstwa Mauricio Amstera. Liczy 156 prac powstałych między 1931 a 1945 rokiem.
Mauricio Amster (1907-1980)
Urodził się w 1907 roku w polskim Lwowie, w rodzinie żydowskiej. Jako młody człowiek wyjechał do Wiednia, aby studiować sztuki piękne, a następnie kontynuował naukę w berlińskiej Reimann School, jednej z najważniejszych szkół projektowania użytkowego w międzywojennej Europie. Tam zetknął się z nowoczesnymi koncepcjami typografii, projektowania książki i grafiki użytkowej, które ukształtowały jego warsztat: staranność kompozycji, zamiłowanie do kaligrafii i szacunek dla czytelności tekstu.
Okres berliński nie był dla niego łatwy – kryzys ekonomiczny i narastające napięcia polityczne skłoniły go do przeprowadzki. W 1930 roku jego rodak i kolega Marian Rawicz zaprosił go do Madrytu, gdzie początkowo wspólnie tworzyli różne projekty graficzne, a następnie każdy z nich kontynuował swoją pracę samodzielnie.
W wydawnictwie Ulises Mauricio Amster zaprojektował m.in. okładki do „Opium. Dziennika kuracji odwykowej” Jeana Cocteau oraz „Poematu o pieśni głębokiej” Federico Garcíi Lorki. Był również grafikiem czasopisma misyjnego „Catolicismo” oraz lewicowych periodyków, dla których wykonywał fotomontaże. W okresie madryckim powstało także jedno z jego najbardziej emblematycznych dzieł – plakat pierwszej hiszpańskiej retrospektywy twórczości Picassa z 1936 roku.
Podczas hiszpańskiej wojny domowej przyłączył się do strony republikańskiej – jako projektant i uczestnik działań propagandowo-edukacyjnych. Najsłynniejszym przykładem jego zaangażowania jest „Cartilla Escolar Antifascista” [„Elementarz antyfaszystowski”] – wydany w dużych nakładach elementarz dla analfabetów walczących po stronie Republiki. Jego ówczesne prace cechowała klarowność, typograficzny rytm oraz subtelny humor, mimo dramatycznego kontekstu historycznego.
W Hiszpanii nawiązał ważne kontakty artystyczne. Poznał m.in. chilijskiego poetę Pablo Nerudę, co miało bezpośredni wpływ na jego dalsze losy. Po zwycięstwie frankistów sytuacja w Hiszpanii stała się niebezpieczna dla działaczy republikańskich i Żydów. W 1939 roku Amster wraz z żoną Adiną Amenedo, urzędniczką Ministerstwa Oświaty Publicznej, przedostał się do Francji, a stamtąd w 1940 roku wyemigrowali do Chile, które stało się ich nową ojczyzną. Do portu Valparaíso przypłynęli zorganizowanym przez Nerudę statkiem Winnipeg, którym ewakuowała się największa grupa hiszpańskich uchodźców. Na jego pokładzie rozdawano broszurę „Chile was przyjmuje”, którą zaprojektował sam Amster.
W Chile szybko odnalazł swoje miejsce. Pracował dla wydawnictw Cruz del Sur, Zig-Zag, Nascimento, kilku wydawnictw uniwersyteckich oraz Towarzystwa Bibliofilów. Wraz z argentyńskim pisarzem i wydawcą Samuelem Glusbergiem założył antystalinowskie czasopismo „Babel” i wydawnictwo o tej samej nazwie, w którym opracował staranne wydania takich autorów jak Jorge Manrique, Marks i Engels czy Thoreau.
Prowadził też zajęcia i pisał podręczniki z zakresu techniki graficznej oraz zasad kompozycji, kształcąc kilka pokoleń projektantów. Dziś uważany jest za kluczową postać chilijskiego projektowania graficznego drugiej połowy XX wieku.
Chilijska twórczość Amstera była spokojniejsza, klasycystyczna – nadal precyzyjna typograficznie, ale mniej nastawiona na propagandę, a bardziej na estetykę książki i bibliofilską elegancję. Jego ówczesne podejście do projektowania charakteryzowała równowaga pomiędzy funkcją a formą: książka miała być nie tylko piękna, lecz przede wszystkim czytelna. W tym okresie często wykorzystywał powtarzalne struktury architektoniczne, np. motyw cegieł, które stały się jedną z jego wizualnych wizytówek. Choć adaptował niektóre modne nurty, jak op-art czy pop-art, jego prace zachowały spójny, rozpoznawalny język wizualny.
Zmarł w Santiago w 1980 roku, pozostawiając po sobie setki okładek książek i czasopism. Styl Amstera można podsumować jako połączenie precyzji typograficznej, oszczędności formy, humanistycznego humoru i zdolności do adaptacji do różnych kontekstów – od propagandowego materiału wojennego po eleganckie wydania bibliofilskie.
Walter Reuter (1906-2005)
Urodził się w 1906 roku w Berlinie i tam spędził wczesną młodość. Uciekł jednak z rodzinnych Niemiec przed nazistowskimi prześladowaniami i w 1934 roku osiadł w Maladze. Po puczu Franco w lipcu 1936 roku zasilił szeregi republikanów i rozpoczął błyskotliwą karierę fotograficzną.
Dokumentował obronę Madrytu dla gazety „Juventud” i otrzymał stanowisko głównego fotografa w dzienniku „Ahora”. Będąc przyjacielem i bliskim współpracownikiem Roberta Capy i Gerdy Taro, publikował również na łamach francuskiego czasopisma „Regards”.
W czasie, gdy powstawał „Elementarz antyfaszystowski”, Walter Reuter był fotografem Komisariatu Propagandy, odpowiedzialnym również za jego archiwum fotograficzne. Udział w pracach nad drugim wydaniem podręcznika pozwolił mu spotkać się z przyjacielem Mauricio Amsterem i latem 1937 roku pracowali razem przy różnych projektach Ministerstwa Oświaty Publicznej.
W 1942 roku, po klęsce Republiki i okresie uwięzienia we Francji oraz w obozie w Algierii, Reuter wyemigrował wraz z rodziną do Meksyku. Tam rozpoczął się nowy etap jego życia – nadal pracował dla czasopism i agencji fotograficznych, ale przede wszystkim poświęcił się dokumentacji meksykańskiej rzeczywistości społecznej i przemysłowej, skupiając uwagę na społecznościach rdzennych, ich kulturze i obrzędach.
Jego twórczość charakteryzuje się silnym zaangażowaniem społecznym i humanistycznym podejściem. Portretował ludzi z empatią, często w ich naturalnym środowisku, co nadawało jego zdjęciom głębię i autentyczność.
Zmarł w Cuernavaca w 2005 roku, w wieku 99 lat. Jego dorobek przechowywany jest w Archiwum Fotograficznym Waltera Reutera w Meksyku i obejmuje około 100 000 negatywów. W 2023 roku archiwum zostało wyróżnione przez UNESCO jako część programu „Pamięć Świata” [„Memory of the World”].
