Pochodzenie:
– architekt Zygmunt Hendel (1862-1929), Kraków;
– ksiądz infułat Józef Kłos (1870-1938), Poznań;
- kolekcja prywatna, Poznań.
Obraz wystawiany, reprodukowany i wzmiankowany:
– F. Hoesick, Sienkiewicz i Wyspiański, Warszawa 1918, s. 317-318;
– W. Trojanowski, Wyspiański. Artysta-Człowiek-Życie, Warszawa 1928, s. 36-37;
– H. Majkowski, Dzieła malarskie Wyspiańskiego w zbiorach poznańskich, Poznań 1932, s. 15, bez nr kat.;
– H. Majkowski, Dzieła malarskie Stanisława Wyspiańskiego w zbiorach poznańskich, „Dziennik Poznański“ 274/1932 (27 XI 1932), s. 2;
– Wystawa książek i rysunków Stanisława Wyspiańskiego urządzona staraniem Muzeum Wielkopolskiego i poznańsko-pomorskiego koła Związku Bibliotekarzy, 1932, Narodowe Archiwum Cyfrowe, nr inw. 1-K-1945 (fot.);
– J. Güttler, O twórczości plastycznej Wyspiańskiego, „Sztuka i Krytyka“, t. 8, nr 3-4, Warszawa 1957, ss. 84-122, 100-101;
– Stanisław Wyspiański, Dzieła zebrane, t. 16 vol. II, Kraków 1982, Kalendarz życia i twórczości Stanisława Wyspiańskiego (1 marca 1890 – ostatnie dni marca 1898), oprac. M. Stokowa, Kraków 1982, s. 65-66, 101, 110,112-114, 135, 152, 156, 160, 180;
– T.I. Grabski, „Wystawa Książki Wyspiańskiego“ w Muzeum Wielkopolskim, „Studia Muzealne“, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2017, zesz. 22, s. 117 (oraz fot. s. 116).
Na tle wznoszonych ceglanych gotyckich murów świątyni w centralnym punkcie stoi architekt, który objaśnia grupie rzemieślników-kamieniarzy plany budowy gotyckiego chóru z ambitem. Wokół trwa praca nad transportem i obróbką kamiennych bloków, a także inne roboty towarzyszące budowie. Architekt może być utożsamiony z Peterem Parlerem (1332-1399), który od 1356 kierował pracami w katedrze św. Wita.
Oferowana akwarela to szkic wykonany na ogłoszony w 1891 r. konkurs na dekorację malarską sali w Rudolfinum. Artysta udział w konkursie określił jako „marzenie“ oraz potraktował jako swoisty test swoich umiejętności i sprawdzenie się w roli projektanta i malarza malowideł naściennych. Do udziału w konkursie namówił też swojego przyjaciela Józefa Mehoffera, jednak żaden z nich nie został wyróżniony. Akwarela była własnością Z. Hendla, znajomego artysty. W zbiorach architekta widział ją W. Trojanowski i opisał w sposób następujący: (...) zajęci na obrazie przy obrabianiu materiałów budowlanych robotnicy nie mogą wywołać przed widzem świetności ówczesnej czeskiej kultury, lecz pomysł jest doskonale skomponowany; wyborne, pełne życia i prawdy grupy zatrudnionych ludzi, bardzo dobrze jako tło są pojęte mury wznoszonej świątyni, a całość obrazu posiada dużo lekkości, powietrza, jest przytem kolorystycznie dekoracyjna, wyczuwa się w niej wpływ impresjonizmu i elegancji francuskiej. Technicznie nawet szkic ten, wykonany akwarelą, jest doskonały, posiada przytem wielkie porównawcze znaczenie, gdyż jest jedną z najpierwszych, samodzielnie pomyślanych prac Wyspiańskiego...
Stanisław Wyspiański (Kraków 1869 - Kraków 1907) pochodził z ubogiej rodziny mieszczańskiej o silnych tradycjach patriotycznych i artystycznych. Był synem rzeźbiarza-snycerza Franciszka, w wieku siedmiu lat osierocony przez matkę, mając lat jedenaście został przygarnięty przez jej rodzinę z powodu postępującego alkoholizmu ojca.
Patriotyczna atmosfera domu wujostwa, ich goście - wybitni krakowscy uczeni i artyści - wpłynęli na zainteresowania historią ojczystą, przeszłością Krakowa oraz na ukształtowanie świadomości i postawy Wyspiańskiego. Będąc uczniem gimnazjum, zdradzający talent malarski Wyspiański zapisał się na studia w Szkole Sztuk Pięknych na rok 1884-1885, które podjął po maturze i odbł w latach 1887-1891, 1892-1893, 1894-1895 pod kierunkiem Władysława Łuszczkiewicza, Floriana Cynka i Izydora Jabłońskiego. Równolegle studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim historię sztuki i literatury.
Przez siedem miesięcy na przełomie 1889-1890 pracował u boku Jana Matejki przy polichromii kościoła Mariackiego. Dzięki stypendium, w marcu 1890 wyruszył w pierwszą półroczną podróż artystyczną po Europie, przez Wiedeń, Włochy do Paryża, ze zwiedzaniem katedr gotyckich we Francji, w Niemczech, odwiedzając Monachium, Bayreuth, Drezno, Pragę, a także Wrocław, Poznań i Gniezno. Po powrocie, na zlecenie Matejki projektował uzupełnienia gotyckich witraży do kościoła Mariackiego. Po otrzymaniu nowego stypendium w maju 1891 wyjechał do Paryża.
Do końca tego roku mieszkał razem z Józefem Mehofferem w jednej pracowni, obaj nie dostali się do Ecole des Beaux-Arts, ale podjęli studia w Academie Colarossi - Wyspiański w atelier Gustavena Courtiois, a także u J. Blanca i L. A. Girardota. Obaj też przystępują do kolejnych konkursów dla Rudolfinum w Pradze oraz na kurtynę do Teatru Miejskiego w Krakowie, w których przegrywają. W 1892 przyjaciele rozstają się burzliwie.
Wyspiański wynajął wówczas własną pracownię, zaczął pisać pierwsze utwory dramatyczne, odwołując się do mitologii. Obaj z Mehofferem zostają zaproszeni do konkursu na witraż do katedry we Lwowie Wyspiański jesień 1892 i zimę 1893 spędził w Krakowie, w lutym powrócił do Paryża, gdzie znowu zamieszkał z Mehofferem aż do jesieni, gdy wyprowadził się do własnego atelier. W grudniu 1893 Wyspiański odwiedził Kraków, gdzie zaprezentował wystawę portretów i krajobrazów paryskich uznanych przez krytykę za impresjonistyczne.
Wiosną 1894 powrócił do Paryża, skąd gotowy projekt witraża Śluby Jana Kazimierza wysyłał na konkurs do Lwowa. Do Krakowa przyjeżdża w październiku 1894 i z powodu nieprzedłużenia stypendium pozostaje już na stałe.
Trwający dwa i pół roku okres paryski zaważył na ukształtowaniu symbolicznej sztuki Wyspiańskiego, który wówczas rozszerzył swój światopogląd poznając modne koncepcje teozoficzne Edouarda Schurego, filozoficzne Friedricha Nietzschego, zgłębiając też dramat antyczny i mitologię oraz fascynując się współczesnym teatrem. W l. 1895-1897 pracował nad projektami i realizacją monumentalnego zespołu polichromii i witraży do kościoła Franciszkanów w Krakowie, których wykładni upatruje się w systemie hermetycznej kosmogonii; równolegle stworzył cykl ilustracji do Iliady i rozpoczął serię symbolicznych płócien nawiązujących od rodzimych legend.
Na rok 1898 przypadł debiut literacki i teatralny artysty: ukazał się drukiem dramat Legenda I, a Teatr Miejski wystawił dramat Warszawianka. Wyspiański znalazł się w gronie założycieli Towarzystwa Artystów Polskich ,,Sztuka", a w 1898 został kierownikiem artystycznym czasopisma ,,Życie". Tworzący w pewnej izolacji i zachowujący dystans wobec otoczenia, w owym czasie zbliżył się znacznie do środowiska artystycznego, bywał w ,,Paonie", gdzie stworzył serię kapitalnych portretów bywalców lokalu.
W 1900 rozpoczął pracę nad dramatem Noc listopadowa i szkicami projektów witraży do katedry na Wawelu; 18 września poślubił Teofilę Pytko, służącą swej ciotki i matkę trójki jego dzieci; 20 listopada był obecny na ślubie przyjaciela, pisarza Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną i na ich słynnym weselu w dworku Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach.Wydarzenie to uwiecznił w rozrachunkowym dramacie scenicznym Wesele, którego premiera odbyła się w Krakowie 16 marca 1901.
W 1902 r. został mianowany docentem na wydziale sztuki dekoracyjnej i kościelnej w Akademii Sztuk Pięknych. Mimo pogarszającego się stanu zdrowia, w 1903 zajmował się inscenizacją swych dramatów na scenie teatru krakowskiego, w 1904 projektowaniem wystroju Domu Towarowego Lekarskiego, urządzeniem tzw. Świetlicy Towarzystwa Artystów Polskich ,,Sztuka", a wraz z architektem Władysławem Ekielskim projektem przywrócenia świetności opuszczonego przez władze austriackie wzgórza wawelskiego, zamierzając je wynieść do rangi symbolicznej wawelskiej Akropolis; nadal powiększał galerię portretową wybitnych osobistości, malował wizerunki rodzinne, w grudniu - namówiony przez Feliksa Jasieńskiego - rozpoczął serię pastelowych pejzaży widoku z okna pracowni. W 1905 kandydował w konkursie na stanowisko dyrektora Teatru Miejskiego, ale nieprzychylna postawa środowiska zmusiła go do wycofania się.
Poważna choroba weneryczna czyniła szybkie postępy, artysta krótko przebywał w lecznicy dla nerwowo chorych. Latem 1906 przeniósł się do własnego domu we wsi Węgrzce pod Krakowem, otrzymał też nominację na profesora w Akademii. W 1907 ukazały się drukiem dramaty o tematyce historycznej, mitologicznej i współczesnej. Po chwilowym polepszeniu stanu zdrowia latem, jednak artysta zmarł 28 listopada w krakowskiej klinice, otoczony przez rodzinę i przyjaciół; po uroczystej mszy żałobnej w kościele Mariackim trumna została złożona w Krypcie Zasłużonych kościoła Paulinów na Skałce.
Podporządkowane imperatywowi artystycznej syntezy sztuk, zamknięte w l. 1889-1907 oeuvre Wyspiańskiego obejmuje 17 utworów dramatycznych i rapsodów oraz poetyckie drobiazgi dedykowane przyjaciołom, setki portretów, dziesiątki pejzaży, niezliczone ilości studiów i rysunków do projektów witraży i polichromii, studia kostiumologiczne i projekty scenograficzne, meblarskie, okładek książkowych, winiet, przerywników oraz rysunki inwentaryzacyjne. Uderza niespotykana żarliwość i moc twórcza artysty poddanego przez wiele lat presji śmiertelnej choroby.
Jego sztuka, podobnie jak cała epoka, zbudowana jest ze sprzeczności. Wyspiański tworząc własną artystyczną wizję świata i człowieka, usiłuje w swych dziełach literackich i malarskich pogodzić tradycję ze współczesnością, realia faktów historycznych i życia codziennego oraz obserwację natury.
(napisała: Elżbieta Charazińska)
akwarela, ołówek, papier naklejony na tekturę
40,5 x 82,0 cm
sygn. p.d.: SW [monogram wiązany]
Na tzw. zaplecku napis: Niniejszym potwierdzam | że obraz ten p.t.: „Budowa katedry w średnich wiekach“ (o wschodzie słońca) | malowany był przy mnie w r. 1902 przez | Stanisława Wyspiańskiego. | Zygmunt Hendel | Architekt | Kraków ul. Czarnowiejska 8.
Pochodzenie:
– architekt Zygmunt Hendel (1862-1929), Kraków;
– ksiądz infułat Józef Kłos (1870-1938), Poznań;
- kolekcja prywatna, Poznań.
Obraz wystawiany, reprodukowany i wzmiankowany:
– F. Hoesick, Sienkiewicz i Wyspiański, Warszawa 1918, s. 317-318;
– W. Trojanowski, Wyspiański. Artysta-Człowiek-Życie, Warszawa 1928, s. 36-37;
– H. Majkowski, Dzieła malarskie Wyspiańskiego w zbiorach poznańskich, Poznań 1932, s. 15, bez nr kat.;
– H. Majkowski, Dzieła malarskie Stanisława Wyspiańskiego w zbiorach poznańskich, „Dziennik Poznański“ 274/1932 (27 XI 1932), s. 2;
– Wystawa książek i rysunków Stanisława Wyspiańskiego urządzona staraniem Muzeum Wielkopolskiego i poznańsko-pomorskiego koła Związku Bibliotekarzy, 1932, Narodowe Archiwum Cyfrowe, nr inw. 1-K-1945 (fot.);
– J. Güttler, O twórczości plastycznej Wyspiańskiego, „Sztuka i Krytyka“, t. 8, nr 3-4, Warszawa 1957, ss. 84-122, 100-101;
– Stanisław Wyspiański, Dzieła zebrane, t. 16 vol. II, Kraków 1982, Kalendarz życia i twórczości Stanisława Wyspiańskiego (1 marca 1890 – ostatnie dni marca 1898), oprac. M. Stokowa, Kraków 1982, s. 65-66, 101, 110,112-114, 135, 152, 156, 160, 180;
– T.I. Grabski, „Wystawa Książki Wyspiańskiego“ w Muzeum Wielkopolskim, „Studia Muzealne“, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2017, zesz. 22, s. 117 (oraz fot. s. 116).
Na tle wznoszonych ceglanych gotyckich murów świątyni w centralnym punkcie stoi architekt, który objaśnia grupie rzemieślników-kamieniarzy plany budowy gotyckiego chóru z ambitem. Wokół trwa praca nad transportem i obróbką kamiennych bloków, a także inne roboty towarzyszące budowie. Architekt może być utożsamiony z Peterem Parlerem (1332-1399), który od 1356 kierował pracami w katedrze św. Wita.
Oferowana akwarela to szkic wykonany na ogłoszony w 1891 r. konkurs na dekorację malarską sali w Rudolfinum. Artysta udział w konkursie określił jako „marzenie“ oraz potraktował jako swoisty test swoich umiejętności i sprawdzenie się w roli projektanta i malarza malowideł naściennych. Do udziału w konkursie namówił też swojego przyjaciela Józefa Mehoffera, jednak żaden z nich nie został wyróżniony. Akwarela była własnością Z. Hendla, znajomego artysty. W zbiorach architekta widział ją W. Trojanowski i opisał w sposób następujący: (...) zajęci na obrazie przy obrabianiu materiałów budowlanych robotnicy nie mogą wywołać przed widzem świetności ówczesnej czeskiej kultury, lecz pomysł jest doskonale skomponowany; wyborne, pełne życia i prawdy grupy zatrudnionych ludzi, bardzo dobrze jako tło są pojęte mury wznoszonej świątyni, a całość obrazu posiada dużo lekkości, powietrza, jest przytem kolorystycznie dekoracyjna, wyczuwa się w niej wpływ impresjonizmu i elegancji francuskiej. Technicznie nawet szkic ten, wykonany akwarelą, jest doskonały, posiada przytem wielkie porównawcze znaczenie, gdyż jest jedną z najpierwszych, samodzielnie pomyślanych prac Wyspiańskiego...
Stanisław Wyspiański (Kraków 1869 - Kraków 1907) pochodził z ubogiej rodziny mieszczańskiej o silnych tradycjach patriotycznych i artystycznych. Był synem rzeźbiarza-snycerza Franciszka, w wieku siedmiu lat osierocony przez matkę, mając lat jedenaście został przygarnięty przez jej rodzinę z powodu postępującego alkoholizmu ojca.
Patriotyczna atmosfera domu wujostwa, ich goście - wybitni krakowscy uczeni i artyści - wpłynęli na zainteresowania historią ojczystą, przeszłością Krakowa oraz na ukształtowanie świadomości i postawy Wyspiańskiego. Będąc uczniem gimnazjum, zdradzający talent malarski Wyspiański zapisał się na studia w Szkole Sztuk Pięknych na rok 1884-1885, które podjął po maturze i odbł w latach 1887-1891, 1892-1893, 1894-1895 pod kierunkiem Władysława Łuszczkiewicza, Floriana Cynka i Izydora Jabłońskiego. Równolegle studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim historię sztuki i literatury.
Przez siedem miesięcy na przełomie 1889-1890 pracował u boku Jana Matejki przy polichromii kościoła Mariackiego. Dzięki stypendium, w marcu 1890 wyruszył w pierwszą półroczną podróż artystyczną po Europie, przez Wiedeń, Włochy do Paryża, ze zwiedzaniem katedr gotyckich we Francji, w Niemczech, odwiedzając Monachium, Bayreuth, Drezno, Pragę, a także Wrocław, Poznań i Gniezno. Po powrocie, na zlecenie Matejki projektował uzupełnienia gotyckich witraży do kościoła Mariackiego. Po otrzymaniu nowego stypendium w maju 1891 wyjechał do Paryża.
Do końca tego roku mieszkał razem z Józefem Mehofferem w jednej pracowni, obaj nie dostali się do Ecole des Beaux-Arts, ale podjęli studia w Academie Colarossi - Wyspiański w atelier Gustavena Courtiois, a także u J. Blanca i L. A. Girardota. Obaj też przystępują do kolejnych konkursów dla Rudolfinum w Pradze oraz na kurtynę do Teatru Miejskiego w Krakowie, w których przegrywają. W 1892 przyjaciele rozstają się burzliwie.
Wyspiański wynajął wówczas własną pracownię, zaczął pisać pierwsze utwory dramatyczne, odwołując się do mitologii. Obaj z Mehofferem zostają zaproszeni do konkursu na witraż do katedry we Lwowie Wyspiański jesień 1892 i zimę 1893 spędził w Krakowie, w lutym powrócił do Paryża, gdzie znowu zamieszkał z Mehofferem aż do jesieni, gdy wyprowadził się do własnego atelier. W grudniu 1893 Wyspiański odwiedził Kraków, gdzie zaprezentował wystawę portretów i krajobrazów paryskich uznanych przez krytykę za impresjonistyczne.
Wiosną 1894 powrócił do Paryża, skąd gotowy projekt witraża Śluby Jana Kazimierza wysyłał na konkurs do Lwowa. Do Krakowa przyjeżdża w październiku 1894 i z powodu nieprzedłużenia stypendium pozostaje już na stałe.
Trwający dwa i pół roku okres paryski zaważył na ukształtowaniu symbolicznej sztuki Wyspiańskiego, który wówczas rozszerzył swój światopogląd poznając modne koncepcje teozoficzne Edouarda Schurego, filozoficzne Friedricha Nietzschego, zgłębiając też dramat antyczny i mitologię oraz fascynując się współczesnym teatrem. W l. 1895-1897 pracował nad projektami i realizacją monumentalnego zespołu polichromii i witraży do kościoła Franciszkanów w Krakowie, których wykładni upatruje się w systemie hermetycznej kosmogonii; równolegle stworzył cykl ilustracji do Iliady i rozpoczął serię symbolicznych płócien nawiązujących od rodzimych legend.
Na rok 1898 przypadł debiut literacki i teatralny artysty: ukazał się drukiem dramat Legenda I, a Teatr Miejski wystawił dramat Warszawianka. Wyspiański znalazł się w gronie założycieli Towarzystwa Artystów Polskich ,,Sztuka", a w 1898 został kierownikiem artystycznym czasopisma ,,Życie". Tworzący w pewnej izolacji i zachowujący dystans wobec otoczenia, w owym czasie zbliżył się znacznie do środowiska artystycznego, bywał w ,,Paonie", gdzie stworzył serię kapitalnych portretów bywalców lokalu.
W 1900 rozpoczął pracę nad dramatem Noc listopadowa i szkicami projektów witraży do katedry na Wawelu; 18 września poślubił Teofilę Pytko, służącą swej ciotki i matkę trójki jego dzieci; 20 listopada był obecny na ślubie przyjaciela, pisarza Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną i na ich słynnym weselu w dworku Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach.Wydarzenie to uwiecznił w rozrachunkowym dramacie scenicznym Wesele, którego premiera odbyła się w Krakowie 16 marca 1901.
W 1902 r. został mianowany docentem na wydziale sztuki dekoracyjnej i kościelnej w Akademii Sztuk Pięknych. Mimo pogarszającego się stanu zdrowia, w 1903 zajmował się inscenizacją swych dramatów na scenie teatru krakowskiego, w 1904 projektowaniem wystroju Domu Towarowego Lekarskiego, urządzeniem tzw. Świetlicy Towarzystwa Artystów Polskich ,,Sztuka", a wraz z architektem Władysławem Ekielskim projektem przywrócenia świetności opuszczonego przez władze austriackie wzgórza wawelskiego, zamierzając je wynieść do rangi symbolicznej wawelskiej Akropolis; nadal powiększał galerię portretową wybitnych osobistości, malował wizerunki rodzinne, w grudniu - namówiony przez Feliksa Jasieńskiego - rozpoczął serię pastelowych pejzaży widoku z okna pracowni. W 1905 kandydował w konkursie na stanowisko dyrektora Teatru Miejskiego, ale nieprzychylna postawa środowiska zmusiła go do wycofania się.
Poważna choroba weneryczna czyniła szybkie postępy, artysta krótko przebywał w lecznicy dla nerwowo chorych. Latem 1906 przeniósł się do własnego domu we wsi Węgrzce pod Krakowem, otrzymał też nominację na profesora w Akademii. W 1907 ukazały się drukiem dramaty o tematyce historycznej, mitologicznej i współczesnej. Po chwilowym polepszeniu stanu zdrowia latem, jednak artysta zmarł 28 listopada w krakowskiej klinice, otoczony przez rodzinę i przyjaciół; po uroczystej mszy żałobnej w kościele Mariackim trumna została złożona w Krypcie Zasłużonych kościoła Paulinów na Skałce.
Podporządkowane imperatywowi artystycznej syntezy sztuk, zamknięte w l. 1889-1907 oeuvre Wyspiańskiego obejmuje 17 utworów dramatycznych i rapsodów oraz poetyckie drobiazgi dedykowane przyjaciołom, setki portretów, dziesiątki pejzaży, niezliczone ilości studiów i rysunków do projektów witraży i polichromii, studia kostiumologiczne i projekty scenograficzne, meblarskie, okładek książkowych, winiet, przerywników oraz rysunki inwentaryzacyjne. Uderza niespotykana żarliwość i moc twórcza artysty poddanego przez wiele lat presji śmiertelnej choroby.
Jego sztuka, podobnie jak cała epoka, zbudowana jest ze sprzeczności. Wyspiański tworząc własną artystyczną wizję świata i człowieka, usiłuje w swych dziełach literackich i malarskich pogodzić tradycję ze współczesnością, realia faktów historycznych i życia codziennego oraz obserwację natury.
(napisała: Elżbieta Charazińska)