Józef Pankiewicz, wszechstronnie wykształcony intelektualista, chłodny analityk przez całe życie był otwarty na nowe prądy artystyczne, miały one istotny wpływ na przemiany stylistyczne jego malarstwa. Artysta zaczynał od malarstwa realistycznego, był następnie pionierem impresjonizmu w Polsce, po czym skłonił się ku symbolizmowi, następnie zgłębiał zasady postimpresjonizmu aż po stworzenie indywidualnej formuły koloryzmu. Widok łabędzi w warszawskim Ogrodzie Saskim należy do najwybitniejszych osiągnięć symbolicznego malarstwa Pankiewicza, które rozwijało się w latach 1892-97. W tym czasie artysta, zniechęcony nieprzychylną reakcją krytyki na jego płótna impresjonistyczne, zastąpił słoneczną feerię barw ciemną, stonowaną kolorystyką, eksponującą kontrasty walorowe. Zaczął tworzyć nastrojowe nocne widoki miejskie i mroczne pejzaże. „Nokturn ...” to nawiązanie do prac amerykańskiego malarza Jamesa McNeilla Whistlera, a także podkreślenie związków plastyki z muzyką, w myśl zasady correspondance des arts. Dla Pankiewicza ważnym źródłem inspiracji była również poezja symbolistów francuskich, zwłaszcza Stéphane'a Mallarmégo, którego utwory znał na pamięć. Na tym płótnie stworzył malarską wizję odpowiadającą treści sonetu Mallarmégo o łabędziu, którego skrzydła przymarzły do tafli jeziora („Le vierge, le vivace et le bel aujourd'hui”, 1893). Powstanie obrazu poprzedziły, jak zawsze w twórczości Pankiewicza, bezpośrednie obserwacje i drobiazgowe studia rysunkowe. Posługując się oszczędnymi środkami, dzięki wystudiowanej grze świateł i cieni, artysta wydobył symboliczny wymiar natury zatopionej w ciszy nocy i tajemniczym, sennym nastroju. Stworzył dzieło pozostające na granicy malarstwa przedstawiającego i abstrakcji.

Dwa lata później namalował nokturn zatytułowany „Czarne łabędzie” (MNK), jeszcze bardziej odrealniony przez mrok i mgłę.

Renata Higersberger