Program im. Konrada i Pawła Jarodzkich realizowany przez Fundację Krzyżowa pozwala rozwijać znaczące koncepcje sztuki współczesnej już od 3 lat. Artystyczna rezydencja w Krzyżowej polega na pracy z miejscem, które kryje w sobie więcej wspomnień, niż są w stanie pomieścić mury tamtejszego pałacu. Metaforycznie można powiedzieć, że namacalną i wszechobecną historię słychać w szelestach starych drzew, widać w kałużach odbijających niebo na dziedzińcu, czuć w ścianach architektury.
W tym roku w niewielkiej dolnośląskiej wsi życiorysy dwóch malarzy splotły się, a różnice w ich biografii i podejściu warsztatowym okazały się wzajemnie inspirujące. Zanim jednak rozwinie się opowieść o tym co działo się w pracowniach artystów, warto przejść przez krajobraz, który na nich bezpośrednio oddziaływał. W Krzyżowej spotkanie to rozpoczyna się od kamienia pamiątkowego stojącego przed kościołem i bramą wejściową. To skondensowana historia wojennych rozłamów, powojennych wysiedleń i powolnego kształtowania się pamięci o Kręgu z Krzyżowej w Polsce. Stamtąd ścieżka prowadzi w kierunku rzeki Piławy, niegdyś miejsca przymusowej pracy podczas II wojny światowej, a dalej na wzgórze cmentarne, gdzie przeplatają się historie rodziny von Moltke, przymusowe migracje i troska o dziedzictwo kulturowe. Idąc w kierunku Domu na Wzgórzu, nie sposób nie wspomnieć o refleksji nad misją edukacyjną, która ukształtowała początki Fundacji Krzyżowa.
zdjęcie u góry strony: : Adam Rzepecki oraz Aliaksandr Danilkin przed Pałacem w Krzyżowej. Rezydencja Artystyczna im. Konrada i Pawła Jarodzkich 2025. Krzyżowa 2025. Dzięki uprzejmości Fundacji Krzyżowa. fot. Daria Moneta.
Portret Adama Rzepeckiego / Adam Rzepecki, Beethoven/Rzepecki. TRIOS Kreisau/Krzyżowa, 2025, zeszyt nutowy 23 x 29,7 cm, 25 kartek, akryl. Rezydencja Artystyczna im. Konrada i Pawła Jarodzkich 2025. Dzięki uprzejmości Fundacji Krzyżowa. Krzyżowa 2025. fot. Daria Moneta
W samym centrum krajobrazu pojawia się pałac z wystawą poświęconą historii Fundacji, Krzyżem z Coventry, salą balową, freskami i pokojami na piętrze poświęconymi rodzinie von Moltke. Każdy z nich stanowi fragment szerszej europejskiej historii konfliktu, pojednania i długiej pracy nad budowaniem kultury współpracy. W pobliżu znajduje się cokół upamiętniający Mszę Pojednania, który stanowi kontynuację dialogu zapoczątkowanego przez stałą wystawę ,,Odwaga i Pojednanie”. Znajdujący się w Krzyżowej fragment muru berlińskiego przypomina natomiast o pokonaniu dyktatury w Europie Środkowej i Wschodniej i wreszcie wystawa „1939–1945. Lata, które zmieniły świat” otwiera drzwi do refleksji na temat wojny i jej następstw.
To właśnie na tym terenie pojawili się tej jesieni artyści - Adam Rzepecki oraz Aliaksandr Danilkin.
Opowieść o czasie i niebie
Adam Rzepecki, artysta o uznanym dorobku, performer, rzeźbiarz, malarz, współzałożyciel Łodzi Kaliskiej, stworzył podczas rezydencji cykl prac, w których punktem wyjścia stało się pytanie zadane przez Helmutha Jamesa von Moltke w liście pisanym do żony z więzienia w 1941 roku: „Co mam powiedzieć, gdy zostanę zapytany: A co pan robił w tym czasie?”. Pytanie to Rzepecki świadomie przeniósł w teraźniejszość, nadając mu wymiar etyczny i uniwersalny.
Adam Rzepecki, Libra (Co pan robił w tym czasie?), 2025, 130 x 130 cm, akryl. Rezydencja Artystyczna im. Konrada i Pawła Jarodzkich 2025. Krzyżowa 2025. Dzięki uprzejmości artysty. fot. Adam Rzepecki
Artysta swoje poszukiwania rozpoczął od obserwacji nieba. Na wielkoformatowym, pięciometrowym obrazie zestawił ze sobą dwa astronomiczne obrazy: lutowy i październikowy. Zestawienie to stało się metaforą przenikania się czasów, przeszłości i teraźniejszości, które w Krzyżowej nwpływają na sposób postrzegania miejsca i jego historii. Malując obraz Adam Rzepecki korzystał z aplikacji astronomicznej pozwalającej odczytywać położenie gwiazd również za dnia. Ten gest artysta wprowadził do pracy wymiar symboliczny, który podkreślił słowami: „To niezwykłe, że światło gwiazd jest zawsze z nami, nawet gdy pozostaje niewidoczne. Pamięć działa w ten sam sposób”. Zastosowana strategia malarska opiera się na nakładaniu warstw, co tworzy strukturę przypominającą proces pamięci: to, co było, nie znika i wpływa na ostateczny kształt tego, co widzialne. Obraz staje się w ten sposób zarówno wizualną, jak i konceptualną odpowiedzią na pytanie von Moltke. Odpowiedzią, którą Rzepecki formułuje nie wprost, lecz poprzez praktykę patrzenia i rejestrowania: ,,Czas w Krzyżowej gra bardzo ważną rolę. Przebywając tutaj nie sposób odpędzić od siebie myśli o czasie, tym przeszłym, historycznym (Helmutha von Moltke i Helmutha Jamesa von Moltke) i tym dzisiejszym (Fundacja Krzyżowa). Czasy nakładają się na siebie zmieniając perspektywę patrzenia, rozumienia, oceniania.”
Adam Rzepecki, Dwa nieba w Krzyżowej (Panny krzyżowe), 2025, 160 x 500 cm, akryl, pastele, tusz. Rezydencja Artystyczna im. Konrada i Pawła Jarodzkich 2025. Krzyżowa 2025. Dzięki uprzejmości artysty, fot. Adam Rzepecki
Wspomniane nakładanie się różnych prawd zauważył nie tylko na niebie, ale również w pałacu, w którym posiadał swoją rezydencyjną pracownię: ,,Chyba prowokacyjnie, co jest w mojej naturze artysty, wybrałem do rozpracowania twórczego freski znajdujące się po obu ścianach dużej klatki schodowej pałacu. Malowidła przedstawiające dwa momenty z historii Prus i Francji: zdobycie Lubeki przez wojska napoleońskie (6 listopada 1806 roku) i triumfalne wkroczenie wojsk pruskich do Paryża (1 marca 1871 roku). Zadane sobie wcześniej pytanie czy istnieją dwie prawdy, powtórzyłem później głośno sobie i biorącej w warsztatach ze mną młodzieży z Niemiec i Polski. Na ścianach oglądamy opowiadaną przez malarza historię z punktu widzenia jednej strony konfliktu. [...] Zatem uzmysłowienie sobie, że historie te opowiedziane są jednostronnie, że tę historię można opowiedzieć inaczej, z perspektywy drugiej strony bohaterów wydarzenia pokazuje, że ocena historii może się zmieniać się z upływem czasu, nowe wartości i normy społeczne nieustannie reinterpretują przeszłość.”
O bezgranicznych symbolach
Jeśli praktyka Adama Rzepeckiego skłania się ku konceptualnym łączeniu dwóch czasów i różnych interpretacji historii, to Aliaksandr Danilkin wkrocył do Krzyżowej z odmienną, silnie nacechowaną doświadczeniem życia w dyktaturze wrażliwością: „Historia Kręgu z Krzyżowej wydaje mi się szczególnie bliska. Pochodzę z kraju, w którym nadal panuje dyktatura. Doświadczyłem tego, czym jest sprzeciw wobec władzy. Dlatego fakt, że tutaj pamięć o oporze jest chroniona, daje nadzieję, że podobna pamięć ocaleje także na Białorusi”. Spotkanie z miejscem, którego istotą jest opór, stało się dla młodego twórcy objawieniem: „Historia Kręgu z Krzyżowej dała mi nadzieję. Pokazała mi, że nawet w najciemniejszych warunkach jednostki mogą walczyć o przyszłość swojego kraju”.
Punktem wyjścia dla cyklu stworzonego podczas rezydencji stała się tradycja białoruskich malyavanek, czyli malowanych dywanów będących przez pokolenia nośnikami kultury, zwłaszcza w czasach, gdy oficjalne systemy próbowały wymazać ludową symbolikę i język. Danilkin twórczo przetwarza tę praktykę, nadając jej autorską formę. Ornament staje się dekoracją i komentarzem. Artysta włącza do swojej ikonografii motywy odkryte w Krzyżowej: ziemię jako metaforę zakorzenienia i pracy, przyrodę jako przestrzeń odnowy oraz gesty pojednania, które w historii tego miejsca mają status symbolicznych punktów zwrotnych.
Portret Aliaksandra Danilkina. W tle Dom na wzgórzu / Prezentacja obrazu Aliaksandra Danilkina, Krąg, olej na płótnie, 77x220 cm, 2025. Rezydencja Artystyczna im. Konrada i Pawła Jarodzkich 2025. Dzięki uprzejmości Fundacji Krzyżowa. Krzyżowa 2025. fot. Daria Moneta
W obrazie ,,Gniazdo” szczególną rolę pełni opowieść o historycznym uścisku przywódców podczas Mszy Pojednania, która odbyła się w Krzyżowej. Charakterystyczny uścisk znajduje się w otoczeniu bocianiego gniazda, postrzeganej przez artystę jako kruchą strukturę zdolną utrzymać życie. Jak sam podkreśla: „Interesuje mnie moment, w którym historia staje się gestem, a gest staje się architekturą nadziei”. Drugi obraz zatytułowany ,,Krąg” przedstawia z kolei oś przemian: od armat przetopionych na dzwony do dzwonów ponownie przetopionych na amunicję. Danilkin interpretuje go jako poetycki taniec między wojną a pokojem, ruch spiralny, w którym materia nieustannie zmienia swoją formę, zależnie od etycznych wyborów ludzi. W tym obrazie artysta rozwija malyavankę o nowe techniki, dodając ręcznie szyte elementy aplikowane bezpośrednio na płótno. Ten zabieg jest świadomą metaforą: „Historia nie wygładza pęknięć. Ona je zszywa, czasem brutalnie. Chciałem, aby było to widoczne w strukturze obrazu”. Twórczość Danilkina, łącząca emocjonalną intensywność z ornamentalną precyzją, tworzy unikatowy pomost pomiędzy kulturą białoruską a historycznym doświadczeniem Krzyżowej. Jego prace, silnie zakorzenione w refleksji nad pamięcią, oporem, świadczą o dojrzałości artystycznej opartej na własnej biografii.
Aliaksandr Danilkin w pracowni na terenie kompleksu pałacowego w Krzyżowej. W tle Gniazdo, 2025, olej na płótnie, 77x220 cm / Aliaksandr Danilkin w pracowni na terenie kompleksu pałacowego w Krzyżowej. W tle Udław się, 2025, olej na płótnie, 195x125 cm. Rezydencja Artystyczna im. Konrada i Pawła Jarodzkich 2025. Dzięki uprzejmości Fundacji Krzyżowa. Krzyżowa 2025. fot. Daria Moneta
W Krzyżowej obaj artyści znaleźli to, co zapewniają wyłącznie rezydencje artystyczne: zawieszenie zwykłego czasu, a wraz z nim możliwość pracy nad artystyczną wrażliwością w nowych okolicznościach. Ich prace powstały podczas intensywnych godzin spędzonych w tymczasowych pracowniach. Warto wspomnieć, że program będzie kontynuowany w kolejnych latach i daje możliwość twórczego rozwoju zarówno artystom u początku kariery, jak i tym o ugruntowanej pozycji na rynku sztuki.
____
Program Rezydencji Artystycznych im. Konrada i Pawła Jarodzkich
Międzynarodowy Program Rezydencji Artystycznych im. Konrada i Pawła Jarodzkich tworzy warunki do pracy twórczej w Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego. Jego celem jest wsparcie dla współpracy, procesów i badań artystycznych w dialogu z historią, działalnością edukacyjną i społeczną Fundacji. W ramach programu cyklicznie, na okres sześciu tygodni goszczeni są rezydenci wybrani przez Radę artystyczną. W trakcie pobytu w Krzyżowej mają oni możliwość do skupienia się zarówno na pracy indywidualnej jak i wspólnej oraz współdziałania z grupami uczestniczącymi w wymianach Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży.
Sigmunt Lipinski, Hańba, 1900, fresk znajdujący się w Pałacu w Krzyżowej. Dzięki uprzejmości Fundacji Krzyżowa.
Program rezydencji dedykowany jest twórczości, która jest wrażliwa na środowisko społeczne i przyrodnicze, zaangażowana w przepracowanie przeszłości lub w eksperymenty przybliżające przyszłość. Wspieramy różnorodność postaw, mediów i praktyk artystycznych. Sprawdzamy, jak przy pomocy sztuki, możemy prowadzić dialog i nawiązywać relacje międzykulturowe. Działamy w międzynarodowym środowisku artystycznym, zakorzenieni w Europie Środkowo-Wschodniej, na Dolnym Śląsku i w historii dialogu polsko-niemieckiego.
Zgodnie z postawami patronów rezydencji, Konrada i Pawła Jarodzkich chcemy wzmacniać głosy, które słyszymy za słabo, pomysły, które dopiero kiełkują i wolność poszukiwań artystycznych.
O Konradzie i Pawle Jarodzkich:
Konrad Jarodzki i Paweł Jarodzki byli artystami i społecznie zaangażowanymi obywatelami związanymi z Wrocławiem. Współtworzyli miejsca i sytuacje, w których mogli się rozwijać inni, wspierali niezależność sztuki.
Konrad Jarodzki (1927 –2021)
Malarz, rysownik, architekt, pedagog, członek „Grupy Wrocławskiej”. Związany z wrocławską PWSSP (późniejszą ASP) jako wykładowca, a w latach 1992-1999 jako rektor. Jego pracowania była w latach 80. przestrzenią wolności, kształtowania twórczych indywidualności i niezależnych grup artystycznych (m.in. Luxus, Klub Linda).
Paweł Jarodzki (1958 –2021)
Malarz, rysownik, twórca tekstów, instalacji, komiksów i szablonów, pedagog, od 1982 roku związany z grupą Luxus, autor jej manifestów. Prowadził pracownię multimediów na Wydziale Malarstwa i Rzeźby w Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu. Był zaangażowany w życie artystyczne miasta jako twórca, animator grupowych działań, kurator Galerii BWA Awangarda i członek Wrocławskiej Rady Kultury.
Partnerem programu jest 66P Subiektywna Instytucja Kultury we Wrocławiu.
tekst: Paulina Brelińska-Garsztka
Walter von Looz Corswarem, Odwet, 1900, fresk znajdujący się w Pałacu w Krzyżowej. Dzięki uprzejmości Fundacji Krzyżowa.