Wystawa „Jestota Zapoznana (Herbarium Novum II)” w poznańskiej ABC Gallery kieruje naszą uwagę ku roślinie – nie jako utylitarnym obiektom czy dekoracjom, lecz jako istocie. To właśnie jej wewnętrzna wartość, prawa i tożsamość stają się przedmiotem refleksji i punktem wyjścia dla prezentowanych prac.
Zarówno nauka, jak i sztuka stają dziś przed wyzwaniem stworzenia nowego herbarium – zbioru roślin wyzwolonych z antropocentrycznej perspektywy. Taka postawa wymaga nie tylko wrażliwości i troski o nie-ludzkich Innych, ale również wiedzy i zrozumienia ich odrębności.
Jak zauważa Magdalena Zamorska, „praktyka ekstensjonistyczna antropo- bądź zoomorficznego pojmowania rośliny okazuje się niewystarczająca. O ile analogie między ludźmi a zwierzętami są stosunkowo łatwe do uchwycenia, o tyle rośliny pozostają całkowicie odrębne, niepodobne do żadnej z tych kategorii”.
Wystawa podsumowuje rezydencję i Sympozjum Twórców i Teoretyków Summer Jam 2025 „Podmiot: Roślina”, które odbyło się we wrześniu bieżącego roku. Uczestniczki i uczestnicy — artystki, artyści, teoretyczki i teoretycy — stanęli przed wyjątkowym zadaniem: spojrzeniem na roślinę jako na odrębną Istotę, posiadającą własne prawa, wartości i autonomię.
Paweł Szeibel. Pinus silvestirs, 2015-2025
Sympozjum z rośliną w roli głównej
Summer Jam 2025 było kontynuacją i rozwinięciem wystawy Herbarium novum I. Efflorescentiae (BWA w Bydgoszczy w 2020 r.), która eksponowała obecność motywów roślinnych w sztuce najnowszej i ich nowe znaczenia i interpretacje. Skupiono się zagadnieniach związanych z podmiotowym traktowaniem, autonomią i prawami roślin, wartością roślin w perspektywie nieantropocentrycznej, biopolityki w kontekście postulatów dotyczących świadomości i zaangażowania w proces opartej o wiedzę i troskę współegzystencji oraz relacyjnego współtworzenia światów. W gronie zaproszonych osób były też aktywistki, które wiążą swoją działalność artystyczną z wspólnym działaniem na rzecz kształtowania społecznych postaw szacunku, troski i relacyjności wobec rośliny.
Podczas sympozjum dzielono się wiedzą, doświadczeniami i indywidualnymi perspektywami na świat roślin, starając się zrozumieć ich sposób istnienia i komunikacji. Przyjęcie roślinnego punktu widzenia okazało się wyzwaniem wymagającym nie tylko naukowej wiedzy, lecz także empatii i troski.
Efektem tej twórczej pracy jest wystawa — zapis dialogu między człowiekiem a rośliną, między tym, co znane, a tym, co dopiero staramy się poznać.
Pawel Matyszewski, Organizm na chwile, 2024-2025 oraz Separacje i połączenia 20, 2023
Mateusz Gromadzki
Kuratorka Katarzyna Jankowiak-Gumna o wystawie
My-ludzie przywykliśmy postrzegać rośliny jako organizmy służebne: wiemy, że są niezbędnym pierwszym ogniwem w łańcuchu pokarmowym dla istot ludzkich i zwierzęcych, produkują tlen, bywają lekarstwem lub trucizną, paliwem, materiałem budowlanym i wykorzystywanym do produkcji tkanin, źródłem doznań estetycznych, ważnym elementem szeregu rytuałów. Czujemy się wśród nich dobrze. Intuicyjnie poszukując ich obecności w najbliższym otoczeniu hodujemy je w donicach, stawiamy na parapetach, znajdujemy ukojenie i relaks w kontakcie z „naturą” a nawet korzystamy z ich dobroczynnego wpływu stosując lasoterapię. Zatem zauważamy i doceniamy rośliny z uwagi na ich użyteczność i funkcje, jakie mogą pełnić. Jednocześnie postrzegamy ich obecność jako tak powszechną i oczywistą, że nie zadajemy sobie trudu, żeby ich ISTOTĘ na co dzień poddawać głębszej refleksji.
Tymczasem badania naukowe ostatnich dekad jasno pokazują, że roślina to organizm znacznie bardziej złożony niż do niedawna sądziliśmy, będący nie tylko i nie przede wszystkim niewyczerpanym i odnawialnym źródłem dóbr służących ludziom i zwierzętom, ale autonomiczną ISTOTĄ obdarzoną zdolnością komunikowania się, tworzenia skomplikowanych relacji z nie-roślinnymi -innymi, odczuwania, reagowania na bodźce a nawet - jak pisze Bartosz Płachno 2 – manipulacji i oszukiwania. Jak postuluje cytowana wcześniej Monica Gagliano – możemy (powiedziałabym – powinniśmy) w świetle tych odkryć uznać i sankcjonować podmiotowość roślin, radykalnie odstępując od atropocentrycznej i utylitarnej perspektywy ich postrzegania.
Do udziału w projekcie zostały zaproszone osoby w których polu zainteresowań, badań naukowych i praktyk twórczych znajdują się: zagadnienia związane z autonomią i prawami roślin, wartością roślin w perspektywie nieantropocentrycznej, biopolityka, etyczne aspekty przemysłowej produkcji roślin, postulaty dotyczące świadomego zaangażowania w opartą o wiedzę i troskę współegzystencję, oraz figura rośliny i jej funkcjonowanie w sztuce najnowszej i efektywność sztuki w procesie kreowania relacyjnych postaw. Tym właśnie zagadnieniom poświęcone były wykłady, warsztaty, dyskusje, jak również indywidualne poszukiwania osób artystycznych w trakcie sympozjum/rezydencji.
Tytuł wystawy został wygenerowany w toku dyskusji. Pojęcia „podmiot” i „podmiotowość”, zostały uznane za niewystarczające, sugerują bowiem ono prawo przyznane lub uznanie tego prawa przez kogoś (w tym przypadku przez nas – ludzi) czemuś lub komuś (w tym przypadku - roślinie). Starając się przyjąć nie-antropocentryczny punkt widzenia stwierdziliśmy, że „podmiotowość” roślin stanowi ich integralną właściwość, niezależną od naszego-ludzkiego jej „uznania”. Postanowiliśmy więc posłużyć się archaizmem: JESTOTA (istota samoistna, prawdziwy, ziszczający się) ZAPOZNANA (zapomniana, pominięta, niedoceniona). Podtytuł „Herbarium novum II” przywołuje wcześniej zrealizowaną wystawę („Herbarium novum. Efflorescentiae”, BWA w Bydgoszczy, 2020.), która stanowiła próbę inwentaryzacji - nie tyle świata roślin, co motywów roślinnych obecnych w sztuce współczesnej, nadawanych im przez artystów nowych znaczeń i strategii ich wiązania w sztuce z problematyką współczesności. Wystawa w Bydgoszczy skupiała się zatem nie na samej roślinie, a na jej obecności w sztuce, w szczególny sposób eksponując jej hybrydalne formy wynikające z nieodwracalnego związku natura-kultura (stąd "Efflorescentiae" – wykwity - w tytule).
Co, gdzie kiedy?
Na wernisaż wystawy JESTOTA ZAPOZNANA (Herbarium novum II) zapraszamy w piątek, 14.11.2025, godz. 19.00 do ABC Gallery ( Ul. Koszalińska 15, Poznań). Wystawa potrwa do 31.12.2025.
Sztuka:
Bogusław Bachorczyk, Julia Ciunowicz, Mateusz Gromadzki, Krystyna Jędrzejewska-Szmek, Paweł Matyszewski, Bartosz Płachno, Paweł Szeibel, Weronika Zalewska
Teoria:
Bartosz Płachno, Mateusz Salwa, Magdalena Zamorska
Kuratorka: Katarzyna Jankowiak-Gumna
Współpraca kuratorska: Maria Blanka Grzybowska
Dokumentacja: Julia Zachciał
Projekt został dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
