13 listopada w Kowieńskiej Galerii Obrazów Muzeum Narodowego im. M. K. Čiurlionisa otwarto wystawę „Abstrakcje polskie”. Prezentuje ona najważniejsze zjawiska i indywidualności polskiej sztuki od lat 50. XX wieku do dziś. Wystawę można oglądać do 31 grudnia 2026 roku.
Na wystawie są obrazy, fotogramy i obiekty przestrzenne z kolekcji prywatnych. Razem tworzą przekrój przez historię polskiej sztuki współczesnej XX i XXI wieku. Wybór prac pokazuje różne rodzaje abstrakcji obecne w polskiej sztuce. Czym innym jest abstrakcja taszystowska z lat 60. w wydaniu Tadeusza Kantora, wielkiego mistrza teatru, ale i malarza. Inna jest abstrakcja kolorystyczna, którą przez całe życie uprawiał Tadeusz Dominik, a podobnie niezmienna była twórczość Stanisława Fijałkowskiego. Jeszcze inne jest malarstwo materii Tadeusza Brzozowskiego, o silnym podtekście psychologicznym.
Osobny nurt to abstrakcja geometryczna, bliska konstruktywizmowi. Reprezentują ją Henryk Stażewski, mistrz polskiej i międzynarodowej awangardy działający od lat 20., subtelny kolorysta Kajetan Sosnowski, mistrz metafizyki malarskiej Stefan Gierowski i wieczny eksperymentator Jan Berdyszak. Op-artową odmianę abstrakcji pokazują prace Juliana Raczki i Jana Chwałczyka. Alfred Lenica łączył abstrakcję z elementami surrealizmu, a Jan Tarasin tworzył abstrakcję symboliczną, geometryczno-strukturalną, połączoną z semiotyką.
Odmienna jest abstrakcja Leona Tarasewicza, legendarnego twórcy z kręgu Nowej Ekspresji lat 80., która odwołuje się do rytmów natury. Abstrakcję analityczną reprezentują Włodzimierz Pawlak z Gruppy, artysta tego samego pokolenia, trochę starszy Tomasz Ciecierski oraz polsko-włoski rzeźbiarz Krzysztof M. Bednarski.
Abakanowicz i międzynarodowa premiera
Na wystawie przede wszystkim malarskiej niespodzianką mogą być dzieła znanej na całym świecie Magdaleny Abakanowicz. Polski Senat ogłosił rok 2027 Rokiem Magdaleny Abakanowicz. Pokaz w Kownie jest więc zapowiedzią szerszej obecności jej prac w wielu krajach, miejmy nadzieję także na Litwie. Na wystawie są trzy duże abakany oraz obiekt rzeźbiarski-instalacja „Czarna kula”. Instalacja powstała w latach 1986–87 i to pierwszy raz od tamtej pory, gdy pokazywana jest w obiegu międzynarodowym.
94 lata polskiej awangardy
„Abstrakcje polskie” to pokaz przekrojowy i różnorodny. Prowadzi przez 94 lata rozwoju polskiej sztuki awangardowej. Miała ona źródła w dwudziestoleciu międzywojennym, a po wojnie była formą protestu przeciwko socrealizmowi i śmiałą deklaracją więzi ze sztuką zachodnią. Najstarsze dzieło to heliografia Karola Hillera z ok. 1932–34 roku. Najstarszy obraz namalowała w 1950 roku Maria Jarema, ikona polskiej awangardy, a najmłodszy Tomasz Ciecierski w 2018 roku.
Projekt jest dedykowany publiczności litewskiej. Zna ona już nieźle polskie malarstwo, ale niekoniecznie abstrakcyjne i w tak różnorodnym wyborze. W historii malarstwa litewskiego abstrakcja pojawiała się rzadziej niż na przykład odmiany ekspresjonizmu. Dlatego polskie odmiany abstrakcjonizmu mogą być dla litewskich widzów ciekawe i inspirujące.
Od wileńskiego kina Corso do Kowna
Wystawa przypomina też fakt z 1923 roku, rzadko wspominany zarówno w Polsce, jak i na Litwie. W holu wileńskiego kina Corso odbyła się wtedy przełomowa wystawa zainicjowana przez Polaka Władysława Strzemińskiego i Litwina Vytautasa Kairiūkštisa. Był to pierwszy pokaz awangardowej grupy, która wkrótce przyjęła nazwę Blok i wydawała pismo pod tym samym tytułem. W kinie Corso narodziła się awangarda bliska konstruktywizmowi. W tamtej wystawie brał udział m.in. Henryk Stażewski, którego obrazy w dużym wyborze można teraz oglądać w Kownie, 103 lata później. Faksymile stron pisma „Blok” i katalogu z 1923 roku można zobaczyć w części archiwalnej ekspozycji.
Drugą część archiwalną stanowi wybór abstrakcyjnych fotografii kolekcjonerskich. Znalazły się w nim heliografia Karola Hillera, zjawiskowe fotogramy Fortunaty Obrąpalskiej z 1948 roku, eksperymentalne zdjęcia Bronisława Szlabsa oraz konceptualne fotografie Zygmunta Rytki z lat 80.
Wszystkie prezentowane dzieła pochodzą z polskich kolekcji prywatnych: Jolanty i Piotra Marców (Częstochowa, Warszawa), Katarzyny Szafrańskiej (Poznań), Artinfo (Warszawa) oraz Krzysztofa M. Bednarskiego (Rzym, Warszawa).
xxx







Tekst na podstawie materiałów kuratorskich.
„Abstrakcje polskie”
Kowieńska Galeria Obrazów, Muzeum Narodowe im. M. K. Čiurlionisa
K. Donelaičio g. 16, Kowno (Litwa)
13.11–31.12.2026
Kurator: Krzysztof Stanisławski
Koordynacja: Izabella Stanisławska
Organizator: Kampania Artystyczna, Warszawa
Partner: Instytut Polski w Wilnie
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.